Bittervoorn (Rhodeus amarus)

De bittervoorn is een klein, inheems visje. De mannetjes kleuren in de paaitijd prachtig rood-violet. Bijzonder is zijn voortplanting: het vrouwtje legt haar eitjes in een levende zoetwatermossel.

Bittervoorn (Rhodeus amarus)
Foto: George Chernilevsky, via Wikimedia Commons (publiek domein)

Over deze vis

De bittervoorn werd in 1782 beschreven door de Duitse arts en natuuronderzoeker Marcus Elieser Bloch als Rhodeus amarus. De geslachtsnaam Rhodeus komt uit het Grieks en verwijst naar de roze tint die de vis in de paaitijd krijgt, terwijl amarus in het Latijn ‘bitter’ betekent. Ook de Nederlandse naam heeft met die bittere smaak te maken: het vlees werd als oneetbaar beschouwd. Lange tijd gold de vis als een ondersoort van de Aziatische Rhodeus sericeus, maar genetisch onderzoek liet zien dat het om aparte soorten gaat. Daardoor kom je in oudere boeken nog de naam Rhodeus sericeus amarus tegen. De bittervoorn hoort bij de familie Acheilognathidae, de bittervoorns, die vroeger bij de karperachtigen werd ingedeeld en vooral in Oost-Azië een grote soortenrijkdom kent.

Het lichaam is hoog en zijdelings afgeplat, met een kleine bek en relatief grote schubben. Buiten de paaitijd is de vis vrij onopvallend zilverig, met een blauwgroene lengtestreep op de achterste helft van de flank die naar de staart loopt. In het voorjaar verandert het mannetje sterk: de keel en buik kleuren roodoranje, de rug wordt groenig-blauw met een paarse glans, de ogen krijgen een rode rand en op de kop verschijnen witte paaiknobbeltjes. Het vrouwtje blijft bleker, maar krijgt tijdens de paaitijd een lange, roze legbuis achter de anaalvin. Die buis kan een paar centimeter lang worden en is het duidelijkste verschil tussen de geslachten.

De soort komt van nature voor in een groot deel van Midden- en Oost-Europa, van de Rijn en de Donau tot in het stroomgebied van de Zwarte Zee. In Nederland leeft hij vooral in het rivierengebied, in de grote rivieren en de aangrenzende sloten en plassen, en is hij op sommige plekken zeldzaam geworden. Zijn voorkomen hangt volledig samen met dat van zoetwatermosselen, vooral de zwanenmossel, de schildersmossel en andere mossels uit het geslacht Unio en Anodonta. Waar de mossels verdwijnen door vervuiling, verdroging of gebrek aan waterplanten, verdwijnt ook de bittervoorn. Het mannetje verdedigt in het voorjaar een mossel als territorium en jaagt soortgenoten weg, totdat een vrouwtje haar eitjes in die mossel komt leggen.

Volgens de IUCN staat de bittervoorn als niet bedreigd te boek, maar in Nederland is hij wettelijk beschermd en staat hij op de lijst van de Europese Habitatrichtlijn. Wilde vissen vangen is dus niet toegestaan. Wie de vis wil houden, kan het beste kiezen voor nakweek uit de vijverhandel. Hoewel de bittervoorn in de aquariumhobby nooit echt groot is geworden, is hij bij liefhebbers van inheemse vissen en vijverhouders al lang geliefd. Dat komt vooral door zijn opvallende voortplanting, die de wetenschap al decennia bezighoudt, en door het feit dat hij kleiner en rustiger is dan de meeste andere vijvervissen.

In het kort

Wetenschappelijke naamRhodeus amarus
FamilieAcheilognathidae
HerkomstEuropa (ook in Nederland inheems)
VindplaatsEuropa – Europa, Nederland – Sloten, vaarten en meren met zoetwatermossels
Maximale grootte6 – 9 cm
Minimale vijvergrootteVijver vanaf 1.000 liter, of een koudwateraquarium vanaf 80 cm
Temperatuur4 – 24 °C (winterhard)
pH7,0 – 8,0
Hardheid (GH)8 – 20 °dGH
GroepsgrootteGroep van 6+
GedragVreedzaam
MoeilijkheidMakkelijk (kweek: gemiddeld)
Levensduur5 jaar
KarakterVreedzaam
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenJa
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootte6 of meer

Welke vissen passen bij de Bittervoorn?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Rhodeus komt van het Griekse rhodon (‘roos’), naar de rozerode kleur van mannetjes in de paaitijd. Het geslacht werd in 1832 beschreven door Agassiz.

amarus is Latijn voor ‘bitter’, naar de smaak van de kuit. Daar komt ook de naam bittervoorn vandaan, oorspronkelijk het Duitse ‘Bitterling’.

De soort werd in 1782 beschreven door Bloch.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

De bittervoorn leeft in plantenrijke sloten, plassen en rustige rivierarmen met een zachte bodem waarin zoetwatermosselen (zoals zwanenmossel en schildersmossel) voorkomen. In Nederland is hij een beschermde soort: wilde vissen vangen of verplaatsen is niet toegestaan. Koop nakweek.

Waterwaarden in de natuur: middelhard.

Waterwaarden in de vijver

  • Schoon, helder water

Vijver en inrichting

Een beplante vijver met een zachte zandbodem en eventueel zoetwatermosselen, of een onverwarmd aquarium.

Leefomgeving nabootsen: zand- en slibbodem, veel onderwaterplanten, rustig water en (voor kweek) grote zoetwatermosselen.

Voeding

In de natuur: algen, plantendelen, kleine insectenlarven en zoöplankton.

In de vijver: fijn vijvervoer, vlokken, diepvries daphnia en muggenlarven; vindt ook veel natuurlijk voer.

Voortplanting

Het vrouwtje krijgt in het voorjaar een lange legbuis waarmee ze eitjes in de kieuwholte van een levende zoetwatermossel legt. Het mannetje bevrucht ze door zaad bij de instroomopening te lozen. De jongen groeien in de mossel op en verlaten die na een paar weken. Zonder mossels is kweek niet mogelijk.

Tips uit de praktijk

Liefhebbers van inheemse vissen noemen de bittervoorn een van de mooiste Nederlandse vissen, zeker de mannetjes in paaikleed. Het houden is eenvoudig, de kweek met mosselen vraagt wat ervaring.

Wat je na aankoop merkt, is dat bittervoorns in het begin schuw zijn en de eerste dagen vooral in de planten blijven staan. Na een paar weken wennen ze en zwemmen ze als een los groepje door de middenlaag. De kleuren van de mannetjes zie je pas echt goed in het voorjaar; buiten die periode lijken het bescheiden, zilverige visjes. Wie ze in een te donker of te kaal bassin zet, ziet van de kleurenpracht weinig terug. Een lichte zandbodem en veel daglicht helpen.

Eten is zelden een probleem. Ze pakken fijn vlokvoer, kleine korrels en diepvriesvoer zonder moeite, al gaan ze bij grote, gretige vissen in de vijver soms achter in de rij staan. Geef daarom liever kleine porties op een rustige plek. Gezonde bittervoorns zijn sterk. Wat houders het vaakst melden, zijn problemen die komen door te warm of vervuild zomerwater, of door een gebrek aan schuilplekken waardoor de vissen gestrest raken.

Het lastigste onderdeel is de kweek. Levende mossels hebben zelf ook veel goed water en algen nodig en sterven in een net ingericht aquarium vaak na een paar maanden. Andere houders merken dat de mossels het in een volwassen, goed beplante vijver het best doen. Daar zie je in het voorjaar de mannetjes om de mossel heen patrouilleren en kun je, als alles goed gaat, later op de zomer jonge visjes bij de oever zien. Dat is voor veel liefhebbers het hoogtepunt van deze soort.

Als tankgenoot gaat de bittervoorn goed samen met andere rustige, kleine vissen zoals kleine winde en ruisvoorns. Met grote koi of hongerige roofvissen is hij minder geschikt. Advies: neem een groepje van minimaal zes, geef ze veel planten en een rustige vijver, en koop alleen nakweek. Wie zoekt naar een imposante vis is hier aan het verkeerde adres, maar wie een kleine, sterke inheemse vis wil met een bijzonder verhaal, kiest goed.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Inheems en winterhard
  • Prachtige paaikleuren
  • Uniek broedgedrag

Nadelen

  • Beschermd: alleen nakweek
  • Kweek vereist levende mosselen

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elke vijver is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een vijverspeciaalzaak.