De elrits is een klein, inheems scholenvisje. De mannetjes krijgen in de paaitijd een felrode buik en een zwarte keel. Hij hoort thuis in koel, helder en zuurstofrijk water, zoals een beek of een vijver met stroming.

Over deze vis
De elrits werd in 1758 door Linnaeus beschreven. De geslachtsnaam Phoxinus komt uit het Grieks, waar ‘phoxinos’ een soort riviervisje aanduidde, en de soortnaam herhaalt die naam. Lange tijd gold Phoxinus phoxinus als één soort met een enorm verspreidingsgebied. Genetisch onderzoek laat de laatste jaren zien dat er waarschijnlijk meerdere, sterk op elkaar lijkende soorten onder schuilgaan, waardoor de precieze naam van populaties in verschillende stroomgebieden nog wel eens wijzigt. In Nederland wordt over het algemeen nog gesproken over de elrits als één soort. De familie Leuciscidae is groot en omvat ook de winde, de blankvoorn en de serpeling.
Het lichaam is slank en spoelvormig, met kleine schubben, een olijfgroene tot bruine rug, een donkere langsband en meestal wat vlekkerige tekening op de flanken. Buiten de paaitijd zijn de vissen onopvallend. In het voorjaar krijgen de mannetjes rode vinbases en een rode buik, terwijl kop en keel donkerder worden en er witte paaiknobbeltjes op de kop verschijnen. De vrouwtjes blijven bleker en zijn iets robuuster gebouwd.
Het verspreidingsgebied is groot: van Frankrijk en Groot-Brittannië tot in Siberië, het Amoergebied en Korea. Binnen dat gebied bewoont de soort alles van kleine, snelle beken tot grote laaglandrivieren en koele, voedselarme meren. Hij eet vooral kleine kreeftachtigen, insectenlarven, algen en plantenresten. Voor het paaien splitsen de geslachten zich vaak in aparte scholen; de eieren zijn kleverig en worden diep tussen het grind gelegd, waar ze relatief veilig liggen. In de winter trekken elritsen zich terug tussen grof materiaal en in diepere kolken.
Bijzonder is de schrikstof: een verwonde elrits geeft via de huid een stof af waarop soortgenoten met paniek reageren. Dit werd in de vorige eeuw beschreven door de Duitse onderzoeker Karl von Frisch en is een klassiek voorbeeld in het onderzoek naar communicatie tussen vissen. Zo werkt de school als één alarmsysteem tegen roofvissen.
De IUCN beschouwt de soort als ‘niet bedreigd’. Lokaal staat hij wel onder druk door vervuiling en door het uitzetten van forellen en andere roofvissen in beken. In Nederland is hij van nature beperkt tot een paar stroomgebieden, vooral in het oosten en zuiden, en een goede waterkwaliteit is daar de sleutel. Als aquariumvis of vijvervis is hij nooit erg populair geworden: hij is geen kleurenwonder buiten de paaitijd, maar heeft wel een groot gedragsplezier voor wie graag inheemse natuur volgt.
In het kort
| Wetenschappelijke naam | Phoxinus phoxinus |
|---|---|
| Familie | Leuciscidae |
| Herkomst | Europa en Azië (in Nederland vooral in Limburg en Oost-Nederland) |
| Vindplaats | Europa, Azië – Europa, Nederland (Limburg, Oost-Nederland), Azië – Koele beken en rivieren |
| Maximale grootte | 8 – 12 cm |
| Minimale vijvergrootte | Vijver met stroming vanaf 1.000 liter, of koudwateraquarium vanaf 100 cm |
| Temperatuur | 4 – 20 °C |
| pH | 7,0 – 8,0 |
| Hardheid (GH) | 5 – 20 °dGH |
| Groepsgrootte | Groep van 10+ |
| Gedrag | Vreedzaam, scholenvis |
| Moeilijkheid | Gemiddeld |
| Levensduur | 5 – 8 jaar |
| Karakter | Vreedzaam |
| Eet kleine vissen | Nee |
| Vinnenbijter | Nee |
| Veilig met garnalen en slakken | Nee |
| Kwetsbaar voor vinnenbijters | Nee |
| Geschikt voor gezelschapsaquarium | Ja |
| Minimale groepsgrootte | 10 of meer |
Welke vissen passen bij de Elrits?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.
Wat betekent de naam?
Phoxinus komt van phoxinos, een Griekse naam voor een klein zoetwatervisje, mogelijk afgeleid van phoxos (‘spits, taps’). Het geslacht werd in 1820 beschreven door Rafinesque.
phoxinus herhaalt de geslachtsnaam, met dezelfde betekenis.
De soort werd in 1758 beschreven door Linnaeus.
Bron: The ETYFish Project
Natuurlijke leefomgeving
De elrits leeft in heldere, koele beken en rivieren met een bodem van grind en stenen, en in heldere meren. De soort is gevoelig voor vervuiling en wordt als indicator voor schoon water gezien.
Waterwaarden in de natuur: zacht tot middelhard, veel zuurstof.
Waterwaarden in de vijver
- Schaduw in de zomer
- Zeer zuurstofrijk water met stroming
Vijver en inrichting
Een beekloop, een vijver met waterval en stroming, of een gekoeld aquarium.
Leefomgeving nabootsen: grind en keien, stroming, schaduw en oeverplanten.
Voeding
In de natuur: insectenlarven, kleine kreeftachtigen, insecten van het oppervlak en algen.
In de vijver: fijn vijvervoer, vlokken, diepvries muggenlarven en daphnia.
Voortplanting
Paait in het voorjaar in groepen boven grind in stromend water. In vijvers met een beekloop komen soms jongen op.
Tips uit de praktijk
Liefhebbers van inheemse vissen vinden een school elritsen in een beekloop prachtig, zeker met de rode mannetjes in het voorjaar. Het grootste risico is te warm, zuurstofarm water in de zomer. Vang ze niet zelf in de natuur, maar koop nakweek.
Voordelen en nadelen
Voordelen
- Inheems en winterhard
- Mooie paaikleuren
- Scholengedrag
Nadelen
- Heeft koel, zuurstofrijk water nodig
- Niet geschikt voor een stilstaande, warme vijver
De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elke vijver is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een vijverspeciaalzaak.
