Driedoornige stekelbaars (Gasterosteus aculeatus)

De driedoornige stekelbaars is een inheemse vis met drie scherpe stekels op de rug. In het voorjaar kleurt het mannetje een felrode keel en blauwe ogen, bouwt hij een nest en verdedigt hij dat fel. Een van de leukste vissen voor een natuurlijke vijver.

Driedoornige stekelbaars (Gasterosteus aculeatus) in het aquarium van Alessandro
Foto: Lorenz Seebauer, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Meer eigen foto’s van Alessandro (scroll opzij voor meer)

Over deze vis

De driedoornige stekelbaars kreeg zijn wetenschappelijke naam van Linnaeus, die de soort in 1758 beschreef. Gasterosteus is opgebouwd uit het Griekse ‘gaster’ (buik) en ‘osteon’ (bot), een verwijzing naar de benige platen langs de flanken en buik. Aculeatus betekent ‘van stekels voorzien’, en dat klopt: voor op de rug staan drie losse, scherpe stekels, die de vis kan opzetten en vastzetten zodat roofvissen hem niet zo makkelijk doorslikken. Ook de buikvinnen zijn tot een stekel omgevormd. De familie Gasterosteidae is klein en bestaat verder uit onder meer de tiendoornige stekelbaars.

Het uiterlijk verschilt sterk per populatie. In de literatuur worden vormen als trachurus (volledig bepantserd), semiarmatus en leiurus (met weinig platen) onderscheiden. Die namen gelden tegenwoordig niet meer als aparte soorten of ondersoorten, maar ze laten zien hoe variabel de vis is. Buiten de paartijd is hij onopvallend zilverig tot groenbruin. In het voorjaar wordt de keel en voorbuik van het mannetje felrood en worden de ogen blauw, terwijl de rug een groenige glans krijgt. De vrouwtjes blijven veel bleker en zijn in de paartijd te herkennen aan hun gezwollen, met eieren gevulde buik.

In het wild is de soort ongekend flexibel. Hij komt voor in het hele noordelijk halfrond, in zoet, brak en zout water. Sommige populaties leven hun hele leven in beken en meren, andere trekken als volwassen vis vanuit zee naar zoet water om te paaien. Hij eet vooral watervlooien, muggenlarven, vlokreeften en ander klein spul, maar pakt ook visseneitjes en zeer jonge visjes mee.

Wetenschappelijk is de stekelbaars beroemd. De Nederlandse bioloog Niko Tinbergen gebruikte hem voor zijn klassieke onderzoek naar instinctief gedrag, waarvoor hij in 1973 de Nobelprijs kreeg. Het mannetje bouwt een nest van plantendelen, dat hij met een kleverige stof uit zijn nieren aan elkaar lijmt. Daarna lokt hij vrouwtjes met een zigzagdans, bewaakt de eieren, waaiert ze zuurstof toe en verdedigt de jongen. Ook in de evolutiebiologie geldt de soort als modelorganisme: na de laatste ijstijd zijn op veel plekken onafhankelijk van elkaar zoetwaterpopulaties ontstaan uit zeevissen, met duidelijke verschillen in bepantsering.

De beschermingsstatus is gunstig: de IUCN beschouwt de soort als ‘niet bedreigd’. Lokaal kunnen bijzondere zoetwaterpopulaties wel onder druk staan door vervuiling en het verdwijnen van kleine wateren. Als aquariumvis is hij nooit een echte handelsvis geworden; wie er een houdt, heeft meestal nakweek of een gecontroleerd gevangen groepje. Voor liefhebbers van inheemse natuur is hij juist door zijn gedrag zo interessant: er is weinig dat je zo goed kunt volgen als een nestbouwend mannetje in een goed begroeid vijverhoekje.

In het kort

Wetenschappelijke naamGasterosteus aculeatus
FamilieGasterosteidae (stekelbaarzen)
HerkomstEuropa (ook in Nederland inheems), Noord-Azië en de noordelijke kusten van Amerika
VindplaatsEuropa, Azië, Noord-Amerika – Nederland, Europa, Noord-Azië, Noord-Amerika – Sloten, rivieren en kustwateren
Maximale grootte6 – 8 cm
Minimale aquariumgrootteVijver vanaf 500 liter (koudwateraquarium vanaf 100 cm)
Temperatuur4 – 20 °C
pH7,0 – 8,0
Hardheid (GH)8 – 20 °dGH
GroepsgrootteGroepje met meer vrouwtjes dan mannetjes
GedragVreedzaam, mannetjes in de paartijd zeer territoriaal
MoeilijkheidGemiddeld
Levensduur2 – 4 jaar
KarakterVreedzaam, territoriaal
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenJa
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootteKleine groep

Welke vissen passen bij de Driedoornige stekelbaars?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Natuurlijke leefomgeving

De driedoornige stekelbaars komt voor in sloten, vaarten, beken, meren, brak water en zelfs zee. In Nederland is hij algemeen, vooral in plantenrijke, ondiepe wateren met een zachte bodem.

Waterwaarden in de natuur: middelhard tot hard, zoet tot brak.

Waterwaarden in de vijver

  • Veel zuurstof, schone en koele plekken in de zomer

Vijver en inrichting

De stekelbaars voelt zich het best in een natuurlijke vijver met ondiepe, plantenrijke oevers en een zandbodem. Houd hem niet samen met grote koi of goudvissen: die eten zijn jongen en verstoren het nestgedrag. In een binnenaquarium moet het water koel blijven, zonder verwarming.

Biotoop nabootsen: zand en fijn grind, veel inheemse waterplanten zoals hoornblad, waterpest en vederkruid, en plantenresten als nestmateriaal.

Voeding

In de natuur: watervlooien, muggenlarven, wormpjes, kleine kreeftachtigen en visseneitjes.

In het aquarium en de vijver: in een goed begroeide vijver vinden ze zelf veel voedsel. Bijvoeren kan met diepvries- en levend voer zoals watervlooien en muggenlarven; droogvoer wordt minder goed geaccepteerd.

Voortplanting

In het voorjaar bouwt het mannetje op de bodem een nest van plantenmateriaal, dat hij met een kleverige stof aan elkaar plakt. Hij lokt vrouwtjes met een zigzagdans, bewaakt daarna de eieren, waaiert ze zuurstof toe en beschermt de jongen.

Tips uit de praktijk

Vijverliefhebbers vinden het baltsgedrag en de nestbouw van de stekelbaars bijzonder leuk om te volgen. Ook helpen ze muggenlarven in de vijver te beperken. Let op: het vangen van wilde vissen is gebonden aan regels; koop ze bij voorkeur bij een vijvercentrum of vraag na wat is toegestaan.

Wat andere houders vaak merken: de eerste weken zijn de vissen schuw en verstoppen ze zich tussen de planten. Zodra ze gewend zijn, zie je ze de hele dag actief langs de oever patrouilleren. De mannetjes kleuren op zodra het voorjaar begint en de dagen lengen, en dan begint het echte werk: een nest bouwen, dansen voor elk vrouwtje dat langskomt en elke concurrent wegjagen. Zorg dus voor voldoende ruimte en beplanting, zodat zwakkere mannetjes zich kunnen terugtrekken.

Met het voer is het meestal geen probleem zolang je levend of diepvriesvoer geeft. Droogvoer wordt vaak pas geaccepteerd als de vissen honger hebben en zien dat andere vissen eten. Een kleine schep watervlooien of rode muggenlarven is een betrouwbare truc om ze in het begin aan het voeren te krijgen. Overvoeren is niet nodig; in een goed begroeide vijver zoeken ze zelf veel voedsel.

Veelgemaakte fouten: te warm en zuurstofarm water in een hete zomer, en het combineren met grote goudvissen of koi, die eieren en jongen opeten. Bij een plotselinge sterfte in de zomer is zuurstoftekort de eerste verdachte. Ook wittepunt en schimmel komen voor bij vissen die gestrest of verzwakt zijn, zeker na vangst en vervoer. Kijk daarom kritisch naar de herkomst van je vissen.

Voor wie is de soort geschikt? Voor de natuurlijke vijver of een groot, koel binnenaquarium waar je gedrag wilt kijken, en zeker niet voor een tropisch aquarium of een drukke vijver met grote vissen. Eerlijk advies: geef ze een eigen, goed beplante hoek en verwacht geen lang leven, want twee tot vier jaar is normaal. Wie dat weet, houdt er veel plezier aan.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Inheems en winterhard
  • Fascinerend broedgedrag
  • Eet muggenlarven

Nadelen

  • Heeft levend of diepvriesvoer nodig
  • Mannetjes zijn in de paartijd fel
  • Niet geschikt voor tropische aquaria of samen met grote vijvervissen

Veelgestelde vragen over de driedoornige stekelbaars

Hoe groot wordt de driedoornige stekelbaars?

De driedoornige stekelbaars (Gasterosteus aculeatus) wordt 6 tot 8 cm lang.

Hoe oud wordt de driedoornige stekelbaars?

Gemiddeld wordt hij 2 tot 4 jaar oud.

Met hoeveel driedoornige stekelbaarzen houd je ze samen?

Houd een groepje met meer vrouwtjes dan mannetjes. In de paartijd zijn de mannetjes zeer territoriaal en verdedigen ze hun nest fel.

Hoe groot moet het aquarium zijn voor de driedoornige stekelbaars?

Het liefst houd je hem in een vijver vanaf 500 liter. Een koudwateraquarium van minimaal 100 cm kan ook, maar zonder verwarming.

Is de driedoornige stekelbaars geschikt voor beginners?

Hij is gemiddeld moeilijk. Het is een koudwatervis die in een tropisch aquarium niet thuishoort, en in de paartijd kan hij fel zijn.

Met welke vissen kun je de driedoornige stekelbaars combineren?

Kies koudwatervissen die niet te klein zijn en geen last hebben van zijn territoriale gedrag, zoals de kleine modderkruiper of het Chinees kardinaaltje.

Welke planten passen bij de driedoornige stekelbaars?

Inheemse planten als bronmos en grof hoornblad passen goed bij koel water en bieden het mannetje materiaal en dekking voor zijn nest.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.