Schaakbordcichlide (Dicrossus filamentosus)

De schaakbordcichlide is een sierlijke dwergcichlide uit het zwarte water van de Rio Negro en de Orinoco. Zijn naam dankt hij aan het zwart-witte blokjespatroon op de flanken, en volwassen mannetjes krijgen daarbij een prachtige liervormige staart met lange uitlopers. Een pareltje voor wie zacht, zuur water en een rustig aquarium kan bieden.

Schaakbordcichlide (Dicrossus filamentosus)
Eigen foto van Alessandro

Over deze vis

De schaakbordcichlide werd in 1958 beschreven door Werner Ladiges, oorspronkelijk als Crenicara filamentosum. Later kreeg de soort een plek in het geslacht Dicrossus, waar hij nu met verwante soorten als Dicrossus maculatus staat. De soortnaam filamentosus is Latijn voor ‘met draden’ en verwijst naar de lange, draadvormige uitlopers van de staartvin bij het mannetje. De Nederlandse naam heeft hij aan de tekening te danken: donkere, vierkante vlekken op de flank geven een patroon dat aan een schaakbord doet denken.

Het lichaam is slank en vrij laag, met bij volwassen mannetjes een liervormige staart waarvan de bovenste en onderste straal ver uitsteken. Mannetjes zijn groter en kleuriger, vrouwtjes blijven kleiner en hebben een afgeronde staart. Tijdens de broedtijd krijgt het vrouwtje rood in de buikvinnen. De tekening kan sterk wisselen: in rust zie je de vlekken als scherpe blokjes, bij stress verdwijnt het patroon en wordt de vis grijzig.

In het wild komt de soort voor in het zwartwatergebied van de Rio Negro en de Orinoco, in Colombia, Venezuela en Brazilië. Hij leeft in rustige oeverzones op zand met veel afgevallen blad en hout, en zoekt kleine ongewervelden. Over het leven in het wild in het algemeen is weinig gepubliceerd, en over de beschermingsstatus zijn geen betrouwbare gegevens bekend.

In de hobby geldt hij als een van de mooiste dwergcichliden, maar ook als een wat lastige. De vissen zijn schuw en leven dicht bij de bodem, en zonder zacht water komt de kleur niet goed uit. Vrouwtjes leggen hun eitjes op een blad of platte steen en verzorgen die alleen; het mannetje wordt na het leggen verjaagd. Daarom werkt een klein harem beter dan een los paar. In de handel komen zowel wildvang als nakweek voor.

In het kort

Wetenschappelijke naamDicrossus filamentosus
FamilieCichlidae (cichliden)
HerkomstColombia, Venezuela en Brazilië (Río Inírida, bovenloop van de Orinoco, Rio Negro)
VindplaatsZuid-Amerika – Colombia, Venezuela, Brazilië – Río Inírida, Orinoco en Rio Negro
Maximale grootteMannetje ca. 9 cm, vrouwtje ca. 6 cm
Minimale aquariumgrootte80 cm / 112 liter
Temperatuur25 – 29 °C
pH4,5 – 6,5
Hardheid (GH)0 – 6 °dGH
Groepsgrootte1 mannetje met 2 à 3 vrouwtjes, of een klein groepje
GedragVredig, schuw, leeft dicht bij de bodem
MoeilijkheidGemiddeld tot moeilijk
Levensduur4 – 6 jaar
KarakterVreedzaam
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenNee
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootteHarem: 1 mannetje met meerdere vrouwtjes

Welke vissen passen bij de Schaakbordcichlide?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Dicrossus komt van het Griekse di (’twee’) en krossos (‘franje, kwast’). De naam is niet uitgelegd; mogelijk slaat hij op de lange, draadvormige buikvinnen van mannetjes. Het geslacht werd in 1875 beschreven door Steindachner.

filamentosus betekent ‘draadvormig’, naar de lange draden aan de staartvin van mannetjes.

De soort werd in 1958 beschreven door Ladiges.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

De schaakbordcichlide komt voor in het stroomgebied van de Orinoco in Colombia en Venezuela, onder meer in de Río Inírida, en in delen van de Braziliaanse Rio Negro. Het zijn typische zwartwatergebieden: het water is theekleurig door opgeloste humuszuren uit afgevallen bladeren en hout, bijna mineraalloos en duidelijk zuur. Het licht dringt nauwelijks door tot de bodem.

De vissen houden zich op in rustige, ondiepe oeverzones met een zandbodem, een dikke laag bladeren en veel takken en wortels. In het regenseizoen stijgt het water en trekken ze de ondergelopen bossen in, waar ze kleine ongewervelden tussen het blad zoeken. Ze delen hun leefgebied met talloze kleine zalmachtigen, zoals kardinaaltetra’s en bijlzalmen, en met pantsermeervallen en andere dwergcichliden.

Waterwaarden in het aquarium

Wie deze vis wil laten schitteren, moet het water serieus nemen. Schaakbordcichliden kunnen wat hardere omstandigheden een tijdje verdragen, maar in zulk water blijven de kleuren vaal, worden ze eerder ziek en komt kweek er niet van. Voor de meeste houders betekent dit werken met osmosewater of regenwater, gemengd tot de waarden in de tabel. Bovendien houdt deze soort het van warm water: hij hoort bij de warmste bewoners van het Zuid-Amerikaanse aquarium.

  • Stroming: zwak; een filter met een uitstroom via een sproeibuis of tegen de ruit is ideaal.
  • Zuurstof: zorg voor voldoende oppervlaktebeweging, zeker bij de hogere temperaturen die deze soort vraagt.
  • Verversing: wekelijks 20 tot 30 procent met water van dezelfde samenstelling en temperatuur.
  • Stabiliteit: grote schommelingen in pH of hardheid worden slecht verdragen; ververs liever vaker en kleiner.
  • Nitraat: gevoelig voor opgehoopt nitraat en organisch afval; houd de belasting laag en zuig rottend voer weg.
  • Humuszuren: eikenbladeren, katappabladeren of elzenproppen helpen het water licht zuur en licht getint te houden.

Aquarium en inrichting

Een aquarium van 80 centimeter is prima voor een mannetje met twee of drie vrouwtjes. Belangrijker dan het volume is het grondoppervlak: deze vissen leven vlak boven de bodem en elk vrouwtje wil een eigen plekje. Gebruik fijn, zacht zand, zodat ze ongestoord in de bodem kunnen pikken.

Zorg voor veel structuur: wortelhout, een laag bladeren, een paar platte stenen of stukken hout waarop gelegd kan worden en een dichte beplanting langs de achter- en zijkanten. Drijfplanten zoals Salvinia of Limnobium temperen het licht, en dat maakt een wereld van verschil voor deze schuwe soort. In een fel verlicht, kaal aquarium verstoppen ze zich en krijg je ze nauwelijks te zien.

Biotoop nabootsen: Kies een lichte zandbodem, bedek een deel ervan met eikenbladeren of katappabladeren, leg wat vertakte wortels neer en laat drijfplanten een groot deel van het oppervlak bedekken. Enkele Echinodorus of Cryptocoryne mogen, maar in een echt zwartwaterbiotoop zijn planten schaars. Combineer met een school kardinaaltetra’s en je hebt een klein stukje Rio Negro in huis.

Gedrag en gezelschap

Schaakbordcichliden zijn vredig en eerder te schuw dan te fel. Mannetjes baltsen met gespreide vinnen en verdedigen een klein territorium, maar echte schade richten ze zelden aan. Een mannetje met meerdere vrouwtjes werkt het best, omdat de aandacht dan verdeeld wordt. Twee mannetjes kunnen alleen in een ruim aquarium met voldoende zichtbreuken.

Geschikte medebewoners zijn rustige scholenvissen die het middelste en bovenste deel van het water bevolken, zoals kardinaaltetra’s of gemarmerde bijlzalmen. Zulke ‘dither fish’ geven de schaakbordcichlide het gevoel dat de kust veilig is. Een groepje sterbai-pantsermeervallen, die het warme water goed verdragen, maakt het plaatje compleet. Ongeschikt zijn drukke, snelle of vinbijtende vissen, grotere cichliden en andere bodembewonende dwergcichliden in een te kleine bak. De combinatie met discus wordt vaak genoemd en kan in een groot aquarium, maar let dan op dat de kleine cichliden bij het voeren niet tekortkomen.

Voeding

In de natuur: Ze leven vooral van kleine ongewervelden, zoals muggenlarven, kleine kreeftachtigen en wormpjes, die ze tussen het blad en uit het zand pikken.

In het aquarium: Diepvriesvoer vormt de basis: cyclops, artemia, daphnia en kleine rode muggenlarven. Levend voer, zoals watervlooien of pas uitgekomen artemia, is een echte traktatie en brengt ze in broedconditie. Kleine zinkende granulaat worden meestal na een gewenningsperiode ook gegeten. Voer kleine porties, twee keer per dag, en zorg dat het voer de bodem bereikt voordat de tetra’s alles hebben weggekaapt.

Voortplanting

De geslachten zijn bij volwassen dieren goed te onderscheiden: het mannetje is duidelijk groter, kleurrijker en heeft een liervormige staart met verlengde punten. Het vrouwtje blijft kleiner, heeft een afgeronde staart en kleurt in de broedtijd opvallend met rood in de buikvinnen.

Schaakbordcichliden zijn openbroeders: het vrouwtje legt de eitjes op een blad, een platte steen of een stuk hout en bewaakt ze samen met de jongen. Het mannetje speelt nauwelijks een rol in de broedzorg en kan in de tussentijd met een ander vrouwtje paaien. De grote uitdaging is het water: in te hard of te weinig zuur water komen de eitjes niet uit of beschimmelen ze. Wie serieus wil kweken, gebruikt vrijwel altijd osmosewater. De jongen eten vanaf het vrijzwemmen pas uitgekomen artemia en microwormpjes.

Tips uit de praktijk

Een klassieke fout is ze in een gezellig, fel verlicht gezelschapsaquarium met gewoon kraanwater zetten. Binnen een paar weken zie je ze dan nauwelijks meer: ze zitten verstopt, hebben geen kleur en eten slecht. In een apart bakje met osmosewater, een laag bladeren en veel drijfplanten wordt duidelijk waarom zoveel liefhebbers deze soort de mooiste dwergcichlide van Zuid-Amerika noemen. Het schaakbordpatroon wordt scherp, de staart van het mannetje krijgt rode randen en hij begint zijn vrouwtjes met gespreide vinnen te imponeren.

Het gedrag hangt sterk af van het gevoel van veiligheid. Met een school kardinaaltetra’s erbij zwemmen de cichliden veel meer in het zicht. Zonder die scholenvissen blijven ze schichtig. Ook het licht maakt enorm uit: met een deel van het oppervlak bedekt door drijfplanten gedragen ze zich vele malen natuurlijker.

Andere houders merken vaak dat vooral wildvang lastig kan zijn om aan het eten te krijgen en gevoelig is voor verplaatsen. Nakweek is doorgaans makkelijker, maar blijft een soort die schoon, zacht water vraagt. Veel liefhebbers melden ook dat de levensduur niet lang is; na een jaar of vijf is een schaakbordcichlide echt oud.

Advies: begin niet met deze vis als je net start met de hobby. Heb je al ervaring met zacht water, bijvoorbeeld met discus of zwartwatertetra’s, dan is de schaakbordcichlide een fantastische volgende stap. Richt de bak op hem in, en niet andersom.

De eerste weken na aankoop gaan bij de schaakbordcichlide zelden zonder slag of stoot. Wildvang en net verzonden nakweek zijn bleek en schuw, en eten de eerste dagen vaak niets. Geef dan levend of bevroren voer dat langzaam naar de bodem zakt, zoals pas uitgekomen artemia en kleine cyclops, en houd het licht laag. Zodra de vissen bij de eerste voertijd naar het voer komen, is het ergste voorbij. Droogvoer moet je pas na weken weer proberen, eerst gemengd met levend.

Andere houders merken vaak dat de kleuren pas na een paar weken tot maanden echt tevoorschijn komen, en dat het gedrag verandert zodra er een school tetra’s boven de bodem zwemt. Dan durft het mannetje zijn lierstaart te tonen en beginnen de vrouwtjes een eigen plek te kiezen. Na enkele maanden zie je ook dat elk vrouwtje haar eigen stuk bodem verdedigt, terwijl het mannetje langs de randen patrouilleert.

De typische fouten zijn hard of instabiel water, te veel licht en te drukke bakgenoten. Ook een bak zonder blad en drijfplanten is een fout die je in het gedrag terugziet: ze verstoppen zich en blijven grijs. Bij vervuild water zie je gaatjesziekte en aangetaste vinnen; vissen met een slechte conditie sterven vaak snel. Kleine, regelmatige verversingen met water van dezelfde samenstelling en temperatuur werken beter dan een grote wissel.

Wie kweken wil, geeft elk vrouwtje een platte steen of een blad en een rustige hoek, en haalt het mannetje weg of laat hem met rust. De jongen eten pas uitgekomen artemia. Eindadvies: begin er niet mee als je net begint met aquaria, maar wie al ervaring heeft met zacht water krijgt er een prachtige vis voor terug. Geef hem een aparte, rustige bak met blad, wat drijfplanten en een groepje kardinaaltetra’s, en verwacht geen spektakel maar een zachtaardige, fijnzinnige vis.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Uniek schaakbordpatroon en een prachtige lierstaart bij het mannetje
  • Vredig; beschadigt planten of medebewoners niet
  • Blijft klein en past al in een aquarium van 80 cm
  • Interessant harem- en broedgedrag

Nadelen

  • Vraagt zeer zacht, zuur en schoon water, meestal osmosewater
  • Schuw in een druk of fel verlicht aquarium
  • Relatief korte levensduur

Lees ook: Hoe richt je een biotopen-aquarium in? en Water verversen in je aquarium: zo doe je het goed.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.