
De Orinoco is de rivier van de uitersten. Hij ontspringt in de Sierra Parima op de grens van Venezuela en Brazilië, buigt in een grote boog door het Guyanaschild en de Colombiaanse llanos, en stort zich bij Puerto Ayacucho door de stroomversnellingen van Atures en Maipures. Op een paar honderd kilometer afstand vind je hier kolkend, zuurstofrijk water over zwarte granietrotsen, stille zwartwaterrivieren onder een gesloten bladerdak en warme savannepoelen vol planten. Voor de aquariaan betekent dat: drie biotopen in één stroomgebied, en een flinke lijst bijzondere vissen.
Wie langs de Orinoco reist, ziet in het droge seizoen (december tot april) brede zandbanken en kale, glimmende rotsen die als walvisruggen uit het water steken. Die rotsen zijn eeuwenoud graniet, door de rivier gepolijst en vaak zwart gekleurd door een laagje mangaan- en ijzeroxide. In de regentijd stijgt het water vele meters, worden de stroomversnellingen woeste watervallen en lopen de llanos onder tot een enorm moeras. Zijrivieren als de Atabapo, de Inírida en de Ventuari brengen glashelder maar donker zwartwater aan; vanuit het westen, uit de Andes, brengen de Meta en de Guaviare juist troebel, mineraalrijker witwater mee.
Drie leefgebieden, drie soorten bewoners
Kies voor je een bak inricht eerst welk deel van de Orinoco je wilt nabootsen. De vissen hieronder zijn daarom per leefgebied gegroepeerd. Combineer ze niet kriskras door elkaar: een L-nummer uit de stroomversnelling en een altum-maanvis uit stil zwartwater vragen totaal verschillende omstandigheden.
De stroomversnellingen bij Puerto Ayacucho
- Blauwe fantoompleco L128 (Hemiancistrus sp.): blauwgrijs met witte stippen, leeft in rotsspleten en eet veel dierlijk voer.
- Groene fantoompleco L200 (Hemiancistrus subviridis): olijfgroen met gele stippen, zeer gevoelig voor zuurstofgebrek.
- Clownpleco L104 (Panaqolus maccus): kleine houteter die in rustigere zones tussen hout en rotsen leeft.
- Naaldmeerval (Farlowella vittata): lijkt op een takje, schraapt algen van hout en stenen.
- Orinoco-pauwoogbaars (Cichla orinocensis): grote roofvis van de open rivier, alleen voor zeer grote bakken.
De zwartwaterzijrivieren
- Altum-maanvis (Pterophyllum altum): de hoge, statige maanvis van de Atabapo en Inírida.
- Kardinaaltetra (Paracheirodon axelrodi): ook in de bovenloop van de Orinoco talrijk.
- Rode fantoomzalm (Hyphessobrycon sweglesi): houdt van koeler en zacht water.
- Schaakbordcichlide (Dicrossus filamentosus): kleine zachtwatercichlide van de Inírida en Atabapo.
- Severum (Heros severus): grote, rustige cichlide tussen omgevallen bomen.
- Satanoperca daemon (Satanoperca daemon): aardeter van zandige oevers in zwartwater.
- Orinoco-festivum (Mesonauta egregius): middenwatercichlide van rustige oeverzones.
De llanos
- Ramirezi (Mikrogeophagus ramirezi): kleurrijke dwergcichlide van warme, ondiepe savannewateren.
- Hongslo-dwergcichlide (Apistogramma hongsloi): met rode accenten in de vinnen.
- MacMasters dwergcichlide (Apistogramma macmasteri): uit het stroomgebied van de Meta, robuust en goed te kweken.
- Zoutkorrelpantsermeerval (Corydoras habrosus): piepklein, ideaal voor ondiepe zandbakken.
- Meta-pantsermeerval (Corydoras metae): met de zwarte rugstreep, uit de Rio Meta.
- Pristella (Pristella maxillaris): sterke, levendige zalm die ook iets harder water verdraagt.
Samenstellingen per leefgebied
- Stroomversnelling, vanaf 120 cm: 3 groene of blauwe fantoomplecos (niet gemengd, en met minstens één grot per dier), 2 naaldmeervallen en een school van 15 pristella’s in het open water.
- Atabapo-zwartwater, vanaf 150 cm lang en 65 cm hoog: 6 altum-maanvissen, 40 kardinaaltetra’s en 1 paar schaakbordcichliden, met hout dat van bodem tot oppervlak loopt.
- Llanos-poel, vanaf 80 cm: 1 paar ramirezi of 1 man met 2 vrouwtjes MacMasters, 15 rode fantoomzalmen of pristella’s en 10 zoutkorrelpantsermeervallen.
- Grote zwartwaterbak, vanaf 200 cm: 4 severums, 5 Satanoperca daemon, 30 kardinaaltetra’s en een groep van 3 clownplecos tussen hout.
Het water: van kolkend tot stilstaand
| Temperatuur | 26 – 31 °C; llanos overdag het warmst |
|---|---|
| pH | Zwartwater 4,0 – 5,5; rotsrivier 5,5 – 6,8; llanos 6,0 – 7,5 |
| GH / KH | Vrijwel 0 in zwartwater, tot ca. 5 °dGH in de llanos |
| Geleidbaarheid | Zwartwater onder 20 µS/cm, hoofdstroom en llanos 30 – 150 µS/cm |
| Stroming | Zeer sterk in versnellingen, zwak in zijrivieren en poelen |
| Zuurstof | Verzadigd in versnellingen, soms laag in warme poelen |
| Kleur | Theekleurig (zwartwater), helder tot lichtbruin (hoofdstroom), soms troebel (witwater) |
De verschillen komen door de ondergrond. Het Guyanaschild bestaat uit oeroud graniet en zandsteen dat nauwelijks mineralen afgeeft. Rivieren die daar ontspringen, zijn daardoor extreem zacht. Waar ze door bos en witte zandgrond lopen, nemen ze humuszuren op en worden ze zwartwater. De rivieren uit de Andes daarentegen voeren sediment en opgeloste mineralen aan, en in de ondiepe llanos verdampt in het droge seizoen veel water, waardoor de waarden daar wat oplopen.
In het aquarium vertaal je dat zo. Voor een stroomversnellingsbak draait het om zuurstof: houd de temperatuur op 27 tot 28 °C, zorg voor een omloop van minstens tien keer de bakinhoud per uur en sterke oppervlaktebeweging. Zacht water (GH 2 tot 6) met een pH rond 6,5 volstaat; plecos uit de handel zijn vaak nakweek of al gewend. Voor een zwartwaterbak werk je met 80 tot 95 procent osmosewater, bladeren en hout, en mik je op een pH van 5 tot 6. Voor een llanos-bak kun je meer leidingwater gebruiken, maar ramirezi doen het pas echt goed bij 28 tot 30 °C in zacht water met een pH rond 6,5.
Inrichting: graniet, takken of een zonnige poel
Zand en bodem
In de stroomversnellingen ligt grof zand met kiezels en ronde stenen in de luwte van rotsen. In zwartwaterzijrivieren vind je fijn, spierwit zand. De llanos hebben een zachtere, iets donkerdere zandbodem met organisch materiaal. Kies dus grof, gemengd zand voor de rotsbak, wit fijn zand voor zwartwater en beige zand voor de llanos.
Stenen
Voor de stroomversnellingsbak zijn stenen het belangrijkste decor. Gebruik grote, afgeronde stukken donker graniet of basalt en platte stenen die je zo stapelt dat er spleten en holen ontstaan, net breed genoeg voor een pleco. Leg ze direct op de bodemplaat om instorten door graafwerk te voorkomen. Plecogrotten van leisteen of klei kun je verwerken tussen de stenen. In zwartwater- en llanos-bakken laat je stenen grotendeels weg.
Hout
In de rotsbak volstaat een enkele gladde, verweerde wortel tussen de stenen; clownplecos hebben dat hout nodig om op te raspen. In de zwartwaterbak is hout juist de hoofdrolspeler: lange, verticale takken waartussen altum-maanvissen kunnen staan, aangevuld met bladeren en elzenproppen. In de llanos-bak passen een paar wortels en wat takken langs de achterkant.
Planten
Op de rotsen in de stroomversnellingen groeien vooral algen en waterplanten uit de familie Podostemaceae. Die hechten zich als korstjes of wiertjes aan de rots en zijn in de hobby niet verkrijgbaar. Een rotsbak blijft dus in principe plantloos; een laagje groene en bruine algen op de stenen is juist echt en wordt door de plecos begraasd. In zwartwater groeien weinig planten, alleen drijfplanten en wat soorten in zonnige baaien. De llanos zijn de plantenrijkste zone. Realistische opties voor een Orinocobak:
- Amazonezwaardplant (Echinodorus bleheri): grote rozet voor de llanos-bak.
- Horizontale zwaardplant (Echinodorus horizontalis): voor schaduwrijke zwartwaterbakken.
- Dwergzwaardplant (Helanthium tenellum): grasveldje voor zonnige ondiepten.
- Rode cabomba (Cabomba furcata): voor zacht water met veel licht.
- Braziliaanse waternavel (Hydrocotyle leucocephala): snelle groeier, ook drijvend.
- Alternanthera reineckii: rood accent in een llanos-poel.
- Ludwigia inclinata (Ludwigia inclinata): stengelplant van ondiepe, zonnige wateren.
- Heteranthera (Heteranthera zosterifolia): fijne, lichtgroene stengels voor het middenvlak.
- Mayaca (Mayaca fluviatilis): zachte stengels voor zuur, helder water.
- Amazonekikkerbeet (Limnobium laevigatum): drijfplant voor zwartwater en llanos.
- Rode drijfplant (Phyllanthus fluitans): klein en sierlijk aan het oppervlak.
- Vlotvaren (Salvinia auriculata): drijfvaren voor rustige hoeken.
- Watervorkje (Riccia fluitans): drijvend kussen voor de llanos-bak.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum): wortelloos, nuttig tussen hout.
- Algen op steen: in de rotsbak de enige echte begroeiing, en goed voer voor de naaldmeervallen.
Stap voor stap: een stroomversnelling bij Puerto Ayacucho
- Kies de bak. Neem minimaal 120 × 50 × 50 cm (300 liter). Een lage, brede bak is beter dan een hoge, omdat stroming en bodemoppervlak belangrijker zijn dan hoogte.
- Leg de basis. Leg een dun beschermlaagje zand op de bodemplaat en plaats daarop direct de grootste granietblokken. Bouw van achter naar voren een rotsrug op met spleten van 2 tot 4 cm breed. Maak minimaal één grot per pleco, plus een paar extra.
- Vul de bodem aan. Strooi rond de stenen grof rivierzand gemengd met kiezels van 5 tot 15 mm. Leg vooraan een paar platte stenen alsof ze door de stroming zijn neergelegd.
- Voeg hout toe. Zet één verweerde wortel tussen de rotsen aan de rechterkant, half in de stroming. Die dient als raspplek en als structuur.
- Installeer de techniek. Een buitenfilter van 1.200 liter per uur plus twee stromingspompen van elk 3.000 tot 4.000 liter per uur, zo gericht dat het water van links naar rechts over de rotsen stroomt en er achter de stenen luwe zones blijven. Zorg dat de filteruitstroom het oppervlak flink laat bewegen.
- Stel het water in. Meng osmose- en leidingwater tot een GH van 3 tot 5, een KH van 1 tot 3 en een pH van 6,3 tot 6,8. Verwarm naar 28 °C. Laat de bak minstens vier tot zes weken indraaien.
- Laat algen groeien. Geef de eerste weken acht uur fel, neutraal wit licht, zodat er een algenlaag op de stenen ontstaat. Daarna kun je de lichtduur terugbrengen naar zeven uur.
- Zet de vissen erin. Begin met een school van 15 pristella’s. Voeg na twee weken 2 naaldmeervallen toe en daarna 3 groene fantoomplecos L200 (of 3 blauwe L128, niet gemengd).
- Onderhoud. Ververs wekelijks 40 tot 50 procent. Voer de plecos ’s avonds een mix van diepvriesvoer, algentabletten en groente. Controleer regelmatig of het nitraat onder 20 mg/l blijft, want rotsplecos zijn er gevoelig voor.
