Ocellatus-schelpcichlide (Neolamprologus ocellatus)

De ocellatus-schelpcichlide is een van de kleinste cichliden uit het Tanganyikameer, maar heeft het karakter van een vis die tien keer zo groot is. Hij leeft in lege slakkenhuizen, graaft ze naar believen in en uit, en verdedigt zijn huisje tegen alles en iedereen. Een ideale soort voor wie een Tanganyika-bak wil in een bescheiden formaat.

Ocellatus-schelpcichlide (Neolamprologus ocellatus) orange
Eigen foto van Alessandro

Over deze vis

De ocellatus-schelpcichlide werd in 1909 beschreven door de Oostenrijkse ichtyoloog Franz Steindachner. De soortnaam ocellatus komt van het Latijnse ‘ocellus’, oogje, en verwijst naar de oogvlekken op de kop en de kieuwdeksels die bij deze vis opvallen. In de handel heet hij vaak ook Neolamprologus ocellatus, omdat de soort lange tijd in dat geslacht werd geplaatst. Die dubbele naam is een reden dat je zowel in boeken als op etiketten wisselende namen ziet.

Het lichaam is compact, met een stompe kop en een grote mond voor het formaat. De basiskleur is bruin tot geelbruin, met een fijne, marmerachtige tekening en de kenmerkende blauwe of groenige oogvlekken. Mannetjes zijn duidelijk groter dan vrouwtjes, een verschil dat bij schelpbewoners zo is aangelegd dat de vrouwtjes in de kleinere schelpen passen en de mannetjes in de grotere. Er bestaan lokale vormen in verschillende tinten en ook gekweekte varianten zoals de ‘Gold’.

Het leven van deze vis draait om lege slakkenhuizen. Op het Tanganyikameer liggen bedden van lege schelpen van de slak Neothauma op zandige oevers, en de ocellatus gebruikt ze als woning en kraamkamer. Een vrouwtje kiest een schelp die net groot genoeg is, graaft hem deels in het zand en laat alleen de opening vrij. Omdat er zoveel schelpen op een bed liggen, ontstaan er kolonies waarin elk dier een eigen plek heeft, en dat gedrag zie je in het aquarium terug als je genoeg schelpen aanbiedt.

Voor zover bekend is de soort in het wild niet bedreigd, al is er op sommige plekken druk van vervuiling en bezinksel. Wat bekend is over het leven in het wild komt vooral uit onderzoek naar schelpbewoners van het meer; over details als diepte, dieet en voortplantingscyclus per populatie is minder gepubliceerd.

In de hobby is de ocellatus een bekende kleine Tanganyika-cichlide die al lange tijd wordt gehouden en gekweekt. Hij is populair omdat hij in een klein aquarium past en toch veel gedrag toont. Een veelgemaakte vergissing is dat mensen hem samen met andere schelpbewoners in een te kleine bak zetten, waardoor de rangorde snel uit de hand loopt.

In het kort

Wetenschappelijke naamNeolamprologus ocellatus (voorheen Lamprologus ocellatus)
FamilieCichlidae (cichliden)
HerkomstEndemisch in het Tanganyikameer (Tanzania, Zambia, DR Congo, Burundi)
VindplaatsAfrika – Tanzania, Zambia, DR Congo, Burundi – Tanganyikameer
Maximale grootteMannen circa 6 cm, vrouwen circa 4 cm
Minimale aquariumgrootte60 cm / 54 liter
Temperatuur23 – 27 °C
pH7,5 – 9,0
Hardheid (GH)10 – 25 °dGH
GroepsgrootteEén man met twee of drie vrouwen
GedragKlein maar fel territoriaal rond zijn schelp
MoeilijkheidMakkelijk tot gemiddeld
Levensduur5 – 8 jaar
KarakterSemi-agressief
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenJa
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootteHarem: 1 mannetje met meerdere vrouwtjes

Welke vissen passen bij de Ocellatus-schelpcichlide?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Neolamprologus komt van het Griekse neos (‘nieuw’): een nieuw geslacht voor soorten die eerder in Lamprologus stonden. Het geslacht werd in 1985 beschreven door Colombé en Allgayer.

ocellatus betekent ‘met oogjes’, naar de oogvlek op het kieuwdeksel.

De soort werd in 1909 beschreven door Steindachner. Vroeger stond hij bekend als Lamprologus ocellatus.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

Neolamprologus ocellatus komt verspreid langs de oevers van het Tanganyikameer voor, in zones waar open zandvlaktes afgewisseld worden door verspreide stenen. Op die zandbodem liggen grote hoeveelheden lege huisjes van Neothauma-slakken, soms in dikke lagen. Die slakkenhuizen zijn voor deze kleine cichlide alles: schuilplaats, woning en kraamkamer tegelijk.

Het water in het Tanganyikameer is helder, hard en duidelijk basisch, en opvallend stabiel door het enorme volume van het meer. De ocellatus deelt zijn schelpbedden met andere schelpbewoners, zoals de kleinere Neolamprologus multifasciatus, en met open-waterzwemmers die boven de zandvlakte scholen. Er zijn meerdere lokale vormen, en in de handel worden daarnaast gekweekte kleurvarianten zoals ‘Gold’ aangeboden.

Waterwaarden in het aquarium

Zoals alle Tanganyika-cichliden wil de ocellatus hard, basisch en vooral stabiel water. In veel delen van Nederland komt het leidingwater daar al redelijk in de buurt; waar het water zacht is, kun je met een Tanganyika-zoutmengsel of wat koraalzand in het filter de hardheid verhogen.

  • Stroming: matig; ze zitten graag op de bodem zonder weggeblazen te worden.
  • Zuurstof: goed zuurstofrijk water is belangrijk, net als in het meer.
  • Verversing: wekelijks 20 tot 30 procent, met water van dezelfde hardheid en pH.
  • Nitraat: Tanganyika-vissen zijn gevoelig voor oplopend nitraat; houd het zo laag mogelijk.
  • Stabiliteit: dit is het sleutelwoord. Grote schommelingen in pH of hardheid geven stress en ziekte.

Aquarium en inrichting

Een paartje of een man met twee vrouwen past prima in een bak van 60 centimeter. Wil je een echte kolonie met meerdere mannen, dan heb je minimaal een meter lengte nodig, zodat iedere man zijn eigen stukje zandvlakte kan claimen. Het bodemoppervlak is belangrijker dan de hoogte.

De bodem is fijn zand, liefst enkele centimeters dik, want deze vissen graven hun schelpen voortdurend in en uit. Leg per vis minstens twee à drie lege slakkenhuizen neer; gewone wijngaardslakhuizen of escargothuisjes werken prima. Een paar stenen aan de achterkant geeft structuur, maar laat het midden vooral open. Planten zijn niet nodig; een paar Vallisneria of Anubias aan de rand kunnen wel.

Biotoop nabootsen: leg een zandvlakte aan met een ‘schelpbed’ in het midden, een paar lage stenen achterin en helder licht. Een kleine school open-waterzwemmers erboven maakt het beeld van het meer compleet.

Gedrag en gezelschap

Laat je niet misleiden door de kleine maat: een ocellatus-man verdedigt zijn schelpen met een felheid die je niet verwacht. Hij valt zelfs je hand aan als je in het aquarium werkt. Vrouwtjes hebben elk hun eigen schelp binnen het territorium van de man. Houd bij voorkeur meer vrouwen dan mannen, dat spreidt de agressie.

Omdat de ocellatus vooral op de bodem rond zijn schelp leeft, gaat hij goed samen met Tanganyikasoorten die het open water of de rotsen gebruiken. Een groepje Cyprichromis leptosoma in een grotere bak is een klassieke combinatie, net als een paar Julidochromis regani in de stenen. Andere schelpbewoners zoals de schelpcichlide kunnen alleen in een ruime bak met een duidelijk gescheiden schelpbed. Grote of agressieve Malawi-cichliden en alle vissen die klein genoeg zijn om als voer te dienen, zijn geen goed idee.

Voeding

In de natuur: de ocellatus vangt kleine ongewervelden en zoöplankton rond zijn schelp: kleine kreeftachtigen, larven en wormpjes die over het zand bewegen.

In het aquarium: diepvries cyclops, artemia, mysis en fijne muggenlarven vormen de ideale basis, aangevuld met een klein korrelvoer voor cichliden. Voer liever vaak kleine porties, zodat de vrouwtjes ook iets krijgen voordat de man alles weggraait. Te grote brokken worden vaak uitgespuugd.

Voortplanting

Mannen worden duidelijk groter dan vrouwen en hebben een goudkleurige rand langs rug- en aarsvin; bij vrouwen is die rand meer wit. Het vrouwtje legt haar eieren in een schelp die ze eerst een stuk ingraaft. Het mannetje bevrucht de eieren wanneer ze eruit komt. Na ongeveer drie dagen komen de eieren uit en na zo’n tien dagen zwemmen de jongen vrij.

Het vrouwtje doet vrijwel alle broedzorg; de man bewaakt het grotere territorium. Kweken lukt in een soortbak vaak vanzelf. Pas geboren artemia is een goed startvoer. De jongen worden na een paar weken door de ouders weggejaagd, dus haal ze op tijd weg in kleine bakken.

Tips uit de praktijk

De ocellatus is het bewijs dat een Afrikaanse cichlidenbak niet groot hoeft te zijn om spannend te zijn. Een man met twee vrouwen in een 60 centimeter bak met een schelpbed en een paar stenen zorgt jarenlang voor gedrag om naar te kijken. Het graafwerk is eindeloos: schelpen worden verplaatst, ingegraven en weer opengelegd, tot alles precies naar de zin van de man ligt.

Vooral hun lef valt op. Een man valt bij een waterwissel gerust de hevel aan, en daarna je vingers. Dat doet geen pijn, maar het laat wel zien wat voor karakter erin zit. Andere houders merken vaak hetzelfde: deze vissen lijken geen idee te hebben hoe klein ze zijn.

Een veelgemaakte fout is twee mannen in dezelfde 60 centimeter bak houden. De zwakste man wordt in een hoek gedreven en komt niet meer uit zijn schelp; pas in een eigen bak knapt hij weer op. Het advies is dan ook: één man per 60 centimeter, meer mannen alleen in een ruime kolonie-bak.

Voor wie is deze vis geschikt? Voor de beginner die bereid is te leren over hard, stabiel water, en voor de gevorderde houder die een kleine bak interessant wil maken. Niet voor iemand die een zachtwater-gezelschapsaquarium heeft en er ‘even een cichlide bij’ wil.

De eerste weken na aankoop is het vooral een kwestie van laten wennen. Een nieuwe ocellatus verdwijnt meteen in de dichtstbijzijnde schelp en komt alleen even naar buiten om te eten. Dat is normaal. Veel houders denken dan dat er iets mis is, maar de vis verkent gewoon het terrein. Na een week of twee begint hij schelpen te verplaatsen en zijn territorium af te bakenen, en dan zie je het gedrag waarvoor je hem eigenlijk hebt gekocht.

Wat andere houders vaak merken: eetgedrag is zelden een probleem, maar kieskeurig zijn ze in de eerste dagen wel. Levend en diepgevroren voer wordt beter geaccepteerd dan droogvoer. Een truc die werkt, is de eerste dagen alleen fijn diepvriesvoer geven en pas daarna overstappen op korrels. Het voer moet wel klein zijn: grote brokken worden uitgespuugd en verdwijnen in het zand.

Typische fouten zijn te weinig schelpen en te veel mannetjes. Als er niet genoeg huisjes zijn, ontstaan er gevechten om de beste, en de zwakste vis komt in de problemen. Geef per vis minstens twee of drie schelpen en verspreid ze over de bodem. Ook zie je dat de zandbodem te grof is; deze vissen graven de hele dag en hebben fijn zand nodig. Ziektes zijn zeldzaam zolang het water stabiel is, maar een vis die zijn schelp niet meer verlaat, is vaak gestrest of ziek.

Wat pas na maanden opvalt: de vrouwtjes raken zo gehecht aan hun schelp dat ze die nauwelijks meer verlaten, en de kweekperiodes volgen elkaar snel op. Het mannetje bewaakt het geheel en wordt met de tijd steeds gewiekster. Eindadvies: een prachtige kleine soort voor iemand met een 60 cm bak, een zandbodem en voldoende schelpen, maar niet voor wie een druk gezelschapsaquarium wil of het niet erg vindt dat er voortdurend wordt gegraven.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Blijft erg klein, past in een 60 cm aquarium
  • Veel interessant gedrag: graven, schelpen verdedigen, broedzorg
  • Kweekt makkelijk in een goede soortbak
  • Stevige vis zolang het water stabiel is

Nadelen

  • Fel territoriaal, ook naar grotere vissen en je hand
  • Vraagt hard, basisch water; niet voor een zachtwaterbak
  • Graaft voortdurend, inrichting blijft niet op zijn plek

Lees ook: welke vissen passen bij elkaar en zo start je succesvol een aquarium.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.