Zwartbekgrondel (Neogobius melanostomus)

De zwartbekgrondel is een stevige koudwatergrondel met een zwarte vlek op de rugvin. Oorspronkelijk uit de Zwarte Zee, maar inmiddels een van de meest voorkomende vissen in de Nederlandse grote rivieren. Een robuuste, maar dominante bodembewoner.

Zwartbekgrondel (Neogobius melanostomus)
Foto: Viridiflavus, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Over deze vis

De zwartbekgrondel werd in 1814 beschreven door de Duitse natuuronderzoeker Peter Simon Pallas als Neogobius melanostomus. De geslachtsnaam betekent zoiets als ‘nieuwe grondel’, en de soortnaam is Grieks voor ‘zwarte mond’, een verwijzing naar de donkere binnenkant van de bek die je ziet als de vis hem opensperrt. In het Engels heet hij round goby. Hij behoort tot de echte grondels (Gobiidae) en is een nauwe verwant van andere Pontisch-Kaspische grondels zoals de kesslergrondel en de marmergrondel, die net als hij Nederland bereikten.

Het lichaam is gedrongen met een grote kop en een brede bek. De kleur is grijsbruin met donkere vlekken, en het opvallendste kenmerk is de grote zwarte vlek op de eerste rugvin. De buikvinnen zijn vergroeid tot een zuignap, waarmee de vis zich in de stroming aan stenen kan vastklampen. Tijdens de paaitijd kleuren de mannetjes vrijwel zwart, met een lichte rand op de vinnen, en worden ze groter en breder in de kop dan de vrouwtjes. Vrouwtjes blijven bruiner en gevlekt. De vis heeft een goed ontwikkeld zintuigsysteem langs het lichaam waarmee hij ook in troebel of donker water prooi kan opsporen.

Van nature leeft de soort in de Zwarte Zee, de Zee van Azov en de Kaspische Zee, en in de benedenlopen van de rivieren die daarin uitmonden. Hij verspreidde zich vanaf de jaren tachtig via kanalen en met het ballastwater van schepen naar de Oostzee, de Noord-Amerikaanse Grote Meren en de grote Europese rivieren. In Nederland werd hij rond 2004 voor het eerst gevonden en inmiddels zit hij in het rivierengebied vrijwel overal waar stortstenen liggen. Hij eet mosselen, slakken, kreeftachtigen en larven, maar ook de eitjes en jongen van andere vissen, waardoor hij voor inheemse soorten een concurrent en bedreiging is.

Volgens de IUCN is de soort zelf niet bedreigd; het probleem is juist dat hij zich zo succesvol verspreidt. Het vrouwtje kan meerdere keren per seizoen paaien, en het mannetje bewaakt de eitjes in een hol onder een steen, wat de overlevingskansen vergroot. Daardoor is het een lastige exoot, en in de hobby geldt dat je hem nooit mag uitzetten. Voor liefhebbers van inheemse en rivierbiotopen is hij wel een interessante vis omdat hij zoveel gedrag laat zien, maar het blijft een soort die je met verantwoordelijkheid moet houden.

In het kort

Wetenschappelijke naamNeogobius melanostomus
FamilieGobiidae
HerkomstEuropa: Zwarte Zee en Kaspische Zee (inmiddels ook in Nederland en andere delen van Europa)
VindplaatsEuropa, Azië – Oekraïne, Roemenië, Bulgarije, Turkije, Rusland; ingevoerd in Nederland – Zwarte Zee, Kaspische Zee, Donau; ingevoerd in Rijn, Waal en Maas
Maximale grootte20 cm (meestal 10 – 15 cm)
Minimale aquariumgrootte100 cm / 200 liter
Temperatuur8 – 22 °C
pH7,0 – 8,5
Hardheid (GH)8 – 20 °dGH
GroepsgrootteSolitair
GedragTerritoriaal en dominant
MoeilijkheidMakkelijk
Levensduur4 – 6 jaar
KarakterRoofvis, agressief
Eet kleine vissenJa
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenNee
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumNee
Minimale groepsgrootteAlleen

Welke vissen passen bij de Zwartbekgrondel?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Neogobius komt van het Griekse neos (‘nieuw’); het werd voorgesteld als nieuw ondergeslacht van Gobius. Het geslacht werd in 1927 beschreven door Iljin.

melanostomus komt van het Griekse melas (‘zwart’) en stoma (‘mond’). De beschrijver noemde ‘vlezige zwarte lippen’, iets wat normaal niet met deze soort wordt geassocieerd.

De soort werd in 1814 beschreven door Pallas.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

Van nature leeft de soort in kustgebieden en rivieren rond de Zwarte en Kaspische Zee. Via ballastwater van schepen en kanalen verspreidde hij zich door Europa en Noord-Amerika. In Nederland werd hij rond 2004 voor het eerst gevonden; tegenwoordig is hij in de Waal, Rijn en Maas vaak de talrijkste vis op de stenen oevers.

Hij zit graag tussen stortstenen en kribben, waar hij holen en spleten bewoont.

Waterwaarden in het aquarium

Een echte koudwatervis: geen verwarming nodig, maar ook niet te warm.

  • Stroming en veel zuurstof
  • Wekelijks 30% verversen
  • Zomerse temperaturen boven de 24 °C vermijden

Aquarium en inrichting

Een koudwateraquarium vanaf 100 cm met grind, grote stenen en veel holen. Planten zijn niet nodig; stevige soorten op steen overleven het best.

Biotoop nabootsen: rivierkiezels, stortstenen, een stukje hout en een stromingspomp, precies zoals een Nederlandse rivieroever.

Gedrag en gezelschap

Zeer territoriaal en een felle concurrent voor voedsel. Kleine vissen en garnalen worden gegeten. Houd hem alleen of met stevige inheemse vissen die groot genoeg zijn. Vergelijk ook andere koudwatervissen zoals het bermpje, maar zet die niet bij een volwassen zwartbekgrondel.

Voeding

In de natuur: mosselen, slakken, kreeftachtigen, insectenlarven, viseieren en kleine vissen.

In het aquarium: vrijwel alles: diepvries muggenlarven, mysis, stukjes mossel, garnalen en zinkende korrels.

Voortplanting

In de paaitijd kleurt het mannetje bijna zwart. Hij bewaakt de eitjes in een hol tot ze uitkomen. Kweek in het aquarium lukt, maar uitzetten is nooit toegestaan.

Tips uit de praktijk

Deze grondel heeft verrassend veel karakter. Hij komt elke keer uit zijn hol om te zien wat er gebeurt en verdedigt zijn steen tegen alles en iedereen.

Belangrijk om te weten: het is een invasieve exoot die inheemse vissen verdringt. Zet hem dus nooit uit in een sloot of vijver, en breng ook geen gevangen exemplaren naar ander water.

Kort gezegd: interessant voor een Nederlands rivieraquarium, maar alleen als je bewust met een eigen bak werkt.

Een zwartbekgrondel wennen is geen probleem. Binnen een paar dagen heeft hij een steen of hol uitgekozen en komt hij er overdag regelmatig uit om te kijken wat er gebeurt. Wel zie je dat hij in het begin behoorlijk schrikachtig kan zijn voor snelle bewegingen bij het aquarium. Na een paar weken kent hij je en komt hij direct naar voren als je het deksel opent.

Kieskeurig is hij niet. Diepvries muggenlarven, mysis, stukjes mossel of garnaal en zinkende korrels gaan er allemaal in. De grootste fout is hem te warm houden, want in een zomerse woonkamer wordt het water snel te warm. Hij wordt dan sloom en eet slecht. Houd de bak koel, zorg voor veel beweging en een deksel, en laat geen restjes liggen. Ziektes komen weinig voor, maar een bak met te weinig zuurstof wordt snel een probleem.

Wat pas na maanden opvalt, is hoe dominant de vis wordt. Wat in het begin een klein, grappig visje lijkt, verdedigt na een tijd de hele bak als zijn territorium, en kleinere bewoners verdwijnen of worden voortdurend weggejaagd. Combinaties met andere bodemvissen gaan doorgaans mis; alleen met grote, snelle vissen in een ruime bak kan het lukken. Ook mannetjes onderling zijn niet te combineren. Kweken kan met een hol of een halve bloempot, maar je moet je wel bedenken dat je dan jongen krijgt van een soort die je niet mag uitzetten.

De zwartbekgrondel is geschikt voor wie een inheems rivieraquarium wil met een eigenzinnige, stoere vis en bereid is hem levenslang binnen te houden. Voor wie gezellige combinaties zoekt, is hij niet geschikt. Eerlijk advies: neem hem alleen als je weet wat je aanpakt, hou hem alleen, en breng hem nooit naar buiten. Dan heb je een sterke vis met veel karakter.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Zeer sterk, geen verwarming nodig
  • Veel karakter
  • Interessant voor een inheems rivieraquarium

Nadelen

  • Dominant en territoriaal
  • Eet kleine vissen
  • Invasieve soort: nooit uitzetten

Lees ook: het filter schoonmaken.

Veelgestelde vragen over de zwartbekgrondel

Hoe groot wordt de zwartbekgrondel?

De zwartbekgrondel (Neogobius melanostomus) wordt maximaal 20 cm lang, al blijven de meeste dieren 10 tot 15 cm.

Hoe groot moet het aquarium zijn voor een zwartbekgrondel?

Kies een aquarium van minimaal 100 cm en 200 liter. Hij is een territoriale en dominante bodembewoner, dus geef hem ruime bodem en schuilplaatsen.

Met hoeveel zwartbekgrondels houd je ze samen?

Houd hem solitair. Hij is territoriaal en dominant en zal soortgenoten op zijn stuk van de bodem achtervolgen.

Is de zwartbekgrondel geschikt voor beginners?

Ja, hij is makkelijk en robuust. Hij heeft wel een koel, onverwarmd aquarium nodig en past niet bij tropische vissen.

Met welke vissen kun je de zwartbekgrondel combineren?

Kies robuuste vissen die koel kunnen zitten en vooral boven de bodem zwemmen, zoals de shubunkin in een ruimere bak. Houd andere bodemvissen liever weg, want die ziet hij als concurrent.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.