Ammoniak- of nitrietpiek na filteronderhoud: wat moet je doen?

Na het schoonmaken van je filter ineens ammoniak en nitriet in het water? Zo handel je stap voor stap, wat je beter niet kunt doen en hoe je het voorkomt.

Een veelvoorkomend verhaal: het filter is keurig schoongemaakt, de spons uitgeknepen, de pot gespoeld en alles weer netjes teruggezet. Tevreden denkt de houder de bak een dienst te hebben bewezen. Twee dagen later hangen een paar vissen aan het wateroppervlak en ademen ze snel. Een test laat ammoniak en nitriet zien, in een bak die al jaren stabiel draaide. Het filter is schoon, maar de bacteriën zijn grotendeels weg.

Dit gebeurt vaker dan je denkt, ook bij ervaren aquarianen. In dit artikel lees je wat er gebeurt, wat je in de eerste uren moet doen en hoe je het de volgende keer voorkomt.

Wat gebeurt er na het filteronderhoud?

In je filter leven bacteriën die ammoniak omzetten in nitriet en nitriet in nitraat. Ammoniak komt vrij uit visafval, voerresten en rottend plantenmateriaal en is al in lage concentraties schadelijk voor vissen. Nitriet is ook giftig, omdat het de zuurstofopname in het bloed verstoort. Nitraat is veel minder schadelijk.

Als je het filtermateriaal onder de kraan spoelt, in heet water schoonmaakt of in een keer vervangt, verlies je een groot deel van die bacteriën. Chloor in kraanwater kan ze doden. Het resultaat: ammoniak en nitriet worden niet meer snel genoeg afgebroken en lopen op. Hoe je dat voorkomt, staat in het filter schoonmaken zonder je bacteriën te doden.

Sponsfilter van schuimstof voor een aquarium, een plek waar filterbacteriën leven
Filterschuim is een van de plekken waar nuttige bacteriën leven. Spoel je het onder de kraan, dan verlies je een groot deel daarvan.

Zo herken je een piek

  • Vissen die snel ademen, aan het oppervlak hangen of naar lucht happen.
  • Vissen die lusteloos in een hoek liggen of schuw op de bodem zitten.
  • Rode of ontstoken kieuwen, of vissen die schurken.
  • Troebel water of een bak die plotseling anders ruikt.

Het zijn algemene signalen, die ook bij andere problemen voorkomen. Het enige betrouwbare antwoord is testen. Meer over deze gedragssignalen lees je in vissen liggen opeens schuw op de bodem.

Eerste hulp: wat je direct doet

  1. Test het water. Meet ammoniak (of ammonium), nitriet, nitraat en pH met een druppeltest. Strips zijn minder nauwkeurig. De pH is belangrijk omdat bij een hogere pH een groter deel van de ammoniak in de giftige vorm aanwezig is.
  2. Ververs direct een flink deel van het water. Doe 30 tot 50 procent en herhaal dat zo nodig dagelijks tot de waarden dalen. Gebruik water van dezelfde temperatuur en behandel het met een waterconditioner die chloor verwijdert. Sommige conditioners binden ook tijdelijk ammoniak; lees de bijsluiter.
  3. Zorg voor extra zuurstof. Laat het wateroppervlak bewegen met een uitstroomsteen of door de uitstroom op het oppervlak te richten. Zie je vissen naar lucht happen, lees dan waarom vissen naar lucht happen.
  4. Stop met voeren voor een dag of twee. Zonder voer komt er minder ammoniak vrij. Gezonde vissen overleven dat prima.
  5. Haal dode dieren en rottend materiaal weg.
  6. Laat het filter draaien. Zet het niet uit en maak het niet nog eens schoon. Wat aan bacteriën over is, werkt nog.
  7. Test elke dag opnieuw en ververs door tot ammoniak en nitriet weer op nul staan.

Wat je beter niet kunt doen

  • Geen kraanwater zonder conditioner. Chloor doodt ook de bacteriën die je wilt behouden.
  • Niet alles in een keer oplossen met middelen. Chemische middelen kunnen de situatie verergeren en zijn zeker niet voor elke bak geschikt. Volg altijd de bijsluiter en vraag een speciaalzaak om advies.
  • Het filter niet nog eens schoonmaken in de hoop dat het helpt. Dat verwijdert alleen nog meer bacteriën.
  • Geen nieuwe vissen bijplaatsen zolang je water niet stabiel is.
  • Niet in paniek de pH met middelen verlagen. Een snelle verandering van de pH is zelf ook een stressfactor voor vissen.

Hoe lang duurt het herstel?

Dat verschilt per bak. Als je maar een deel van het filtermateriaal hebt schoongemaakt, herstelt een bak vaak binnen enkele dagen. Is bijna alle bacterie weggespoeld, dan kan het langer duren, tot je bak vergelijkbaar is met een nieuwe bak die moet indraaien. Test dagelijks en ververs zo nodig, in plaats van te wachten op een vast aantal dagen. Zijn ammoniak en nitriet drie dagen achter elkaar op nul, dan is het ergste voorbij.

Voorkomen: zo doe je filteronderhoud

  • Spoel het filtermateriaal alleen af in bakwater dat je bij een waterwissel hebt afgetapt. Nooit onder de kraan.
  • Maak maar een deel tegelijk schoon. Heb je meerdere sponzen of een tweede compartiment, doe die dan op verschillende momenten.
  • Combineer geen grote bodembeurt met filteronderhoud in dezelfde week.
  • Vervang filtermateriaal niet in een keer. Alleen wat echt versleten is, en dan met respect voor de rest.
  • Overweeg een reservefilter of een tweede spons die lang meedraait, zodat er altijd bacteriën aanwezig blijven.
  • Test na onderhoud een paar dagen om te zien of alles stabiel blijft.
  • Houd de bezetting en voeding realistisch. Een bak met veel vis of veel voer heeft minder reserve als het misgaat.

Veelgestelde vragen

Kan ik bacteriestarter gebruiken?

Er zijn producten met bacteriën te koop. De werking verschilt per product, en niet elk product doet wat de verpakking belooft. Zie het als een hulpmiddel naast waterverversing en testen, niet als vervanging daarvan. Volg de bijsluiter.

Hoe lang kan een vis een piek overleven?

Dat hangt af van de soort, de hoogte van de waarden, de pH en de temperatuur. Daarom is snel ingrijpen belangrijk. Hoe lager de waarden, hoe groter de kans op herstel.

Is een kleine piek na onderhoud normaal?

Een heel kleine verschuiving kan voorkomen, maar meetbare ammoniak of nitriet in een ingedraaide bak is een teken dat je bacteriën hebt verloren. Behandel het serieus.

De les: filteronderhoud is geen schoonmaakbeurt maar het beschermen van je bacteriën. Spoel in bakwater, doe het in delen en test daarna. Gaat het toch mis, verwissel dan water, zorg voor zuurstof, voer even niet en test dagelijks.

Checklist bij een piek

  • Water getest met een druppeltest (ammoniak, nitriet, nitraat, pH)
  • 30 tot 50 procent water ververst met conditioner
  • Extra zuurstof door oppervlaktebeweging
  • Een tot twee dagen niet gevoerd
  • Filter laten draaien, niet nog eens schoonmaken
  • Dagelijks testen en verversen tot alles op nul staat

Geschreven door Alessandro van der Weerden
Ruim 10 jaar aquariumhouder en jarenlang werkzaam in een aquariumspeciaalzaak. Ik schrijf en controleer alle artikelen op AquaKompas zelf. Zie je een fout? Laat het me weten.

Foto: Ofkun, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *