Rubricatochromis guttatus is de klassieke juwelencichlide uit West-Afrika: een stevige cichlide van zo’n 12 tot 15 cm die in de broedtijd dieprood kleurt met rijen glinsterende blauwe stippen. Een prachtvis voor een eigen aquarium, maar met een fel karakter.

Over deze vis
De soort werd in 1862 beschreven door Albert Günther van het Britse Natural History Museum, als Hemichromis guttatus. Bijna honderdzestig jaar lang stond hij in het geslacht Hemichromis, tot Anton Lamboj en Stephan Koblmüller in 2022 de rode juwelencichliden afsplitsten in het nieuwe geslacht Rubricatochromis. R. guttatus is de typesoort van dat geslacht. In de handel en op veel websites staat hij nog steeds als Hemichromis guttatus, en vaak ook gewoon als ‘jewel cichlid’ of juwelencichlide.
Die naamgeving is altijd al verwarrend geweest. Volgens de Amerikaanse cichlidenkenner Paul Loiselle (1979) is juist deze soort de echte ‘juwelencichlide’ van de aquariumhobby, de vis die decennialang onder de naam Hemichromis bimaculatus werd verkocht en die ook in laboratoria door fysiologen en gedragsonderzoekers werd gebruikt. De echte Rubricatochromis bimaculatus is een aparte soort uit Guinee, Sierra Leone en Liberia, die op AquaKompas een eigen pagina heeft. Omdat de rode juwelencichliden sterk op elkaar lijken en in de hobby ook gekruist en doorgekweekt zijn, is het bij een aankoop zonder herkomstgegevens vaak niet met zekerheid te zeggen welke soort je hebt.
Buiten de broedtijd is de vis vrij bescheiden gekleurd: geelbruin tot roodbruin met een donkere vlek midden op de flank, een vlek op het kieuwdeksel en verspreide blauwe glansstippen. Zodra een paar zich vormt, verandert dat. Kop, keel en buik worden helder rood, en de blauwe stippen op kop, flanken en vinnen lichten op als kleine juwelen. De soortnaam guttatus betekent ‘gespikkeld’ en verwijst naar de zwarte stipjes op de wangen en het kieuwdeksel van de exemplaren waarop de beschrijving werd gebaseerd. Mannetjes en vrouwtjes zijn moeilijk te onderscheiden; vrouwtjes zijn vaak iets kleiner en in de broedtijd soms nog feller rood dan het mannetje.
In de hobby zijn in de loop der jaren verschillende kweekvormen ontstaan. Zo wordt al jaren een vorm met donkere mannetjes en scharlakenrode vrouwtjes verhandeld onder de naam ‘lifalili’, terwijl die nauwelijks lijkt op de echte, veel vreedzamere wilde R. lifalili. Ook een gedrongen ballonvorm is in de handel opgedoken. Wie zuivere wildvormen wil houden, doet er goed aan te kopen bij een kweker die de vindplaats kan noemen.
In het kort
| Wetenschappelijke naam | Rubricatochromis guttatus (voorheen Hemichromis guttatus) |
|---|---|
| Familie | Cichlidae |
| Herkomst | West-Afrika (kustrivieren van Sierra Leone tot Kameroen), ook in kustlagunes |
| Vindplaats | Afrika – Sierra Leone, Ivoorkust, Ghana, Togo, Nigeria, Kameroen – Rustige delen van kustrivieren, oxbowmeren, moerassen en kustlagunes |
| Maximale grootte | 15 cm (ca. 12 cm zonder staart) |
| Minimale aquariumgrootte | 120 cm / 200 liter |
| Temperatuur | 24 – 28 °C |
| pH | 6,5 – 7,5 |
| Hardheid (GH) | 4 – 18 °dGH |
| Groepsgrootte | Paartje |
| Gedrag | Sterk territoriaal, zeer agressief tijdens het broeden |
| Moeilijkheid | Gemiddeld (vanwege het gedrag) |
| Levensduur | Meerdere jaren (niet goed gedocumenteerd) |
| Karakter | Agressief |
| Eet kleine vissen | Ja |
| Vinnenbijter | Nee |
| Veilig met garnalen en slakken | Nee |
| Kwetsbaar voor vinnenbijters | Nee |
| Geschikt voor gezelschapsaquarium | Nee |
| Minimale groepsgrootte | Paar |
Welke vissen passen bij de Rubricatochromis guttatus?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.
Wat betekent de naam?
Rubricatochromis komt van het Latijnse rubricatus (‘rood gekleurd’), naar de felrode kleur die deze cichliden tijdens dominantie en broedzorg krijgen, en chromis, een oude Griekse vissennaam die later vaak voor cichliden werd gebruikt. Het geslacht werd in 2022 beschreven door Lamboj en Koblmüller.
guttatus is Latijn voor ‘gespikkeld’ en verwijst naar het patroon van zwarte stipjes op de wangen en het kieuwdeksel van het typemateriaal.
De soort werd in 1862 beschreven door Günther, als Hemichromis guttatus.
Bron: FishBase
Natuurlijke leefomgeving
R. guttatus leeft in de kustrivieren van West-Afrika, van Sierra Leone tot Kameroen. In het benedenstroomgebied van de Volta komt hij niet voor. Het is een veelzijdige soort die vooral voorkomt bij dichte begroeiing van water- en oeverplanten: in de ondiepe, rustige delen van grote rivieren, in kleine zijriviertjes, in afgesneden rivierbochten (oxbowmeren) en in moerassige gebieden. Opvallend is dat hij zelfs in kustlagunes met licht brak water stabiele populaties vormt. In snelstromende stroomversnellingen en in de bovenlopen in bergbossen ontbreekt hij.
Buiten Afrika is de soort rond 1970 uitgezet in een door warme bronnen gevoede beek bij Villach in Oostenrijk, een bekend voorbeeld van hoe een aquariumvis zich in warm water kan handhaven. Dat laat ook zien hoe taai deze cichlide is.
Waterwaarden in het aquarium
De juwelencichlide is niet kieskeurig. Neutraal, zacht tot middelhard water van 24 tot 28 °C voldoet prima, en ook gewoon leidingwater wordt meestal goed verdragen. Voor de kweek wordt vaak iets zachter, licht zuur water gebruikt met een temperatuur aan de bovenkant van het bereik.
- Krachtige filtering, want het is een stevige eter
- Wekelijks 25 tot 30% water verversen
- Matige stroming is prima
Aquarium en inrichting
Reken op minimaal 120 cm lengte voor een paartje. Een zandbodem, stenen, holen en wortelhout geven het paar een eigen plek, en meerdere zichtlijnen zorgen ervoor dat andere bewoners kunnen wegvluchten. Juwelencichliden graven graag, zeker rond het broeden, dus zet planten bij voorkeur vast op steen of hout.
Biotoop nabootsen: zand, rond gesleten stenen, wortels, afgevallen bladeren en stevige Afrikaanse planten zoals Anubias en Afrikaanse watervaren op hout.
Gedrag en gezelschap
Dit is een uitgesproken territoriale cichlide. Buiten de broedtijd valt het vaak nog mee, maar zodra een paar gaat broeden, wordt een groot deel van het aquarium verdedigd tegen alles wat in de buurt komt. Kleine en rustige vissen worden opgejaagd of als prooi gezien. Als medebewoners worden vooral grotere, snelle Afrikaanse zalmen genoemd, zoals de Congotetra, of stevige meervallen zoals een Synodontis, en dan alleen in een ruim aquarium. Een soortaquarium met één paar is de rustigste oplossing.
Voeding
In de natuur: een alleseter die insecten, kreeftachtigen, wormen en kleine visjes eet.
In het aquarium: cichlidenkorrels en vlokken als basis, aangevuld met diepvriesvoer zoals muggenlarven, artemia en mysis. Kleurvoer en krill helpen de rode kleur te behouden. Voer gevarieerd en niet te veel.
Voortplanting
De soort vormt vaste paren en is een openbroeder. Het vrouwtje legt de eieren op een harde, open ondergrond zoals een platte steen of een stuk hout; dat kunnen er tot ongeveer 300 zijn. Een flinke, iets koelere waterverversing zet een paar vaak aan tot paaien. De eieren komen na ongeveer twee dagen uit, en de jongen zwemmen na nog vier tot zes dagen vrij. Beide ouders bewaken de eieren en de jongen ongeveer vier weken lang, en verplaatsen de larven regelmatig naar nieuwe kuiltjes in het zand. De jongen eten direct pas uitgekomen artemia.
Tips uit de praktijk
In de hobby staat de juwelencichlide bekend als een van de mooiste en tegelijk een van de felste cichliden van zijn formaat. Houders zijn vaak verrast hoe sterk een onopvallend, bruinig jong exemplaar in een paar maanden verandert in een vuurrode vis met blauwe stippen. Dat moment valt vaak samen met de vorming van een paar, en daarmee ook met een duidelijke verandering in gedrag.
Een geschikt paar samenstellen is de grootste uitdaging. Twee volwassen vissen die elkaar niet kennen bij elkaar zetten, loopt regelmatig slecht af voor het zwakkere dier. Algemeen advies is om een groepje jonge vissen samen te laten opgroeien en ze zelf een partner te laten kiezen. Zodra er een paar is gevormd, moeten de overige vissen snel naar een andere bak, want het paar duldt ze niet meer. Ook binnen een paar kan het mannetje het vrouwtje opjagen als zij nog niet klaar is om te paaien; veel schuilplekken en een ruim aquarium helpen dan.
Een veelvoorkomende valkuil is de aankoop van een paar kleine jongen voor een gewoon gezelschapsaquarium. In de winkel zijn het rustige visjes van een paar centimeter, maar volwassen vissen in broedstemming jagen tetra’s, garnalen en kleine meervallen door de hele bak. Kleine vissen worden bovendien als voer gezien. Wie toch medebewoners wil, kiest snelle vissen die groot genoeg zijn om niet in de bek te passen en zorgt voor een aquarium van ruim boven de 120 cm.
Verzorging en voeding zijn eenvoudig: de soort is sterk, eet vrijwel alles en verdraagt een vrij breed bereik aan waterwaarden. Houders merken vaak dat de kleuren het mooist zijn bij gevarieerd voer met diepvriesvoer en kleurvoer, en bij een donkere bodem en wat drijfplanten. Problemen ontstaan meestal niet door ziekte, maar door verwondingen na gevechten. Houd daarom de waterkwaliteit goed, zodat kleine wondjes niet gaan ontsteken.
De kweek lukt vaak vanzelf en de broedzorg is prachtig om te volgen: beide ouders verdedigen de wolk jongen en verplaatsen ze van kuil naar kuil. Bedenk wel vooraf wat je met de honderden jongen gaat doen, want die zijn niet altijd makkelijk kwijt te raken. Let bij het plaatsen ook op de naam: verkoop ze als Rubricatochromis guttatus of Hemichromis guttatus en niet als bimaculatus, zodat de verwarring niet groter wordt.
Eindadvies: de juwelencichlide is een uitstekende keuze voor wie een aquarium rond één broedend paar wil inrichten en de broedzorg van dichtbij wil zien. Voor een rustig gezelschapsaquarium met kleine vissen is hij niet geschikt.
Voordelen en nadelen
Voordelen
- Spectaculaire rode en blauwe kleuren
- Sterk en eenvoudig te voeren
- Prachtige broedzorg van beide ouders
Nadelen
- Zeer agressief tijdens het broeden
- Eet kleine vissen en garnalen
- Graaft planten uit
- Veel verwarring over de soortnaam in de handel
Lees ook: water verversen in je aquarium.
Veelgestelde vragen over de Rubricatochromis guttatus
Hoe groot wordt Rubricatochromis guttatus?
Rubricatochromis guttatus wordt ongeveer 12 cm zonder staart en tot zo’n 15 cm inclusief staart. Het is daarmee een middelgrote, stevige cichlide.
Is Hemichromis guttatus hetzelfde als Rubricatochromis guttatus?
Ja. Sinds 2022 staan de rode juwelencichliden in het geslacht Rubricatochromis. Hemichromis guttatus is de oude naam van dezelfde soort, en in de handel wordt die naam nog vaak gebruikt.
Hoe groot moet het aquarium zijn voor een juwelencichlide?
Voor een paartje is een aquarium van minimaal 120 cm lang en zo’n 200 liter nodig, met stenen, holen en wortelhout zodat het paar een eigen territorium kan afbakenen.
Hoeveel juwelencichliden kun je samen houden?
Houd één paar per aquarium. Een paar vorm je het best door een groepje jongen samen te laten opgroeien; na de paarvorming moeten de overige vissen eruit.
Kun je Rubricatochromis guttatus met garnalen houden?
Nee. Garnalen, slakken en kleine visjes worden als voer gezien. De soort is niet geschikt voor een gezelschapsaquarium met kleine bewoners.
Met welke vissen kun je de juwelencichlide combineren?
Alleen met snelle, stevige vissen die niet in de bek passen, zoals grotere Afrikaanse zalmen of een Synodontis, in een ruim aquarium met veel schuilplekken. Tijdens het broeden kan zelfs dat misgaan.
De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.
