
In de schemering onder het kustregenwoud van West-Afrika kronkelt een beek van nauwelijks een meter breed over donker zand. Het water is helder maar heeft de kleur van slappe thee, de bodem ligt bezaaid met bladeren en op elke tak die in het water hangt, groeien de stevige bladeren van Anubias. Uit een holte onder een wortel komt een kribensis-vrouwtje tevoorschijn, haar paarse buik glanzend, met een wolkje jongen achter zich aan. Dit is een van de meest toegankelijke en tegelijk sfeervolste biotopen die je kunt nabootsen.
Het gebied strekt zich uit langs de Golf van Guinee, van Guinee, Sierra Leone en Liberia in het westen via Ivoorkust, Ghana en Nigeria tot Kameroen en Gabon in het oosten. Het kustregenwoud, ooit een aaneengesloten strook, is nu sterk versnipperd, maar in de restbossen en langs de rivieren leven nog altijd rijke visgemeenschappen. De beken ontspringen in heuvels en plateaus en stromen via talloze zijtakken naar grote rivieren als de Niger, de Cross en de Sanaga, of rechtstreeks naar de oceaan. In de Nigerdelta en het kustgebied van Kameroen gaan ze over in een doolhof van moerassen en kreken.
Onder water zie je zand, soms donker van organisch materiaal, met daarop een dikke laag bladeren en takken. Wortels van oeverbomen hangen als gordijnen in het water, Anubias en Afrikaanse watervaren groeien vastgeklemd op stenen en hout in de stroming. Het bladerdak sluit vaak bijna helemaal, waardoor het licht gedempt en groenig is, met hier en daar een zonnestraal die tot de bodem reikt.
Het ritme van het jaar wordt bepaald door de regentijd. Van ongeveer mei tot oktober valt er enorm veel regen; beken zwellen op, treden buiten hun oevers en overstromen het bos. Vissen trekken het ondergelopen gebied in om te paaien. In het droge seizoen zakken de beken terug tot een reeks poelen en stroompjes, het water wordt helderder, zuurder en soms warmer.
Waterwaarden in de schaduw
De beken stromen over oud, verweerd gesteente en door een bodem vol humus. Er lost nauwelijks kalk op, terwijl rottende bladeren humuszuren afgeven. Het resultaat is zacht, licht zuur water met weinig opgeloste stoffen en een lichte theekleur.
| Temperatuur | 23 – 27 °C; in schaduwrijke beken soms 22 °C |
|---|---|
| pH | 5,5 – 7,0; meestal rond 6,0 – 6,5 |
| GH | 1 – 6 °dGH |
| KH | 0 – 3 °dKH |
| Geleidbaarheid | ca. 20 – 150 µS/cm |
| Stroming | Licht tot matig, rustig in poelen |
| Kleur | Helder, licht theekleurig |
| Licht | Gedempt onder het bladerdak |
In het aquarium hoef je deze waarden niet tot achter de komma na te bootsen. Nakweek-kribensis, thomasi’s en vlindervissen doen het prima in Nederlands leidingwater met een GH rond 6 tot 10. Wie wildvang of gevoeliger soorten zoals de gestreepte kribensis of killivissen houdt, mengt leidingwater met osmosewater tot een GH van 3 tot 6 en een KH van 1 tot 3. Bladeren, elzenproppen en hout brengen de pH vanzelf iets omlaag en geven het water de juiste tint. Interessant detail: bij Pelvicachromis bepaalt de pH tijdens de eiontwikkeling mede de verhouding mannetjes en vrouwtjes. In zuurder water komen meer vrouwtjes uit, in neutraal water meer mannetjes.
Inrichting
Zand
Fijn zand van 0,5 tot 1 mm, liefst donker of bruin, in een laag van 5 cm. Kribensis en thomasi’s graven graag, dus vermijd scherp grind. Donker zand laat de vissen zich zekerder voelen en versterkt hun kleuren.
Hout en wortels
Het hout is de ruggengraat van de opzet. Gebruik grillige wortels zoals moeraseiken, mangrove of spiderwood en bouw er een uitgespoelde oever mee langs de achterwand. Zorg dat er onder en tussen het hout holtes ontstaan: dat zijn de natuurlijke broedplaatsen van kribensis.
Stenen en holen
Een paar ronde stenen en eventueel een halve kokosnoot of een stuk leisteen op twee kleinere stenen. Zorg dat elk paar dwergcichliden minstens twee holen kan kiezen; ook de andere vissen hebben dan schuilplekken.
Bladeren
Een laag eiken-, beuken- of ketapangbladeren op een deel van de bodem. Vul aan zodra ze vergaan. De bladlaag zorgt voor microvoer, schuilplekken voor jongen en de typische theekleur.
Planten
West-Afrika is het thuis van een aantal van de bekendste aquariumplanten, en het mooie is: ze verdragen schaduw. Je kunt dit biotoop dus vrij weelderig maken zonder af te wijken van de natuur. Opties:
- Speerblad (Anubias barteri var. barteri): uit Nigeria en Kameroen, op hout en stenen.
- Dwergspeerblad (Anubias barteri var. nana): compacte variant uit Kameroen, voor de voorgrond en op kleine stenen.
- Rondbladige anubias (Anubias barteri var. caladiifolia): met brede, hartvormige bladeren.
- Glanzende anubias (Anubias barteri var. glabra): smallere bladeren, ook uit West- en Centraal-Afrika.
- Anubias gracilis: met pijlvormige bladeren, uit Guinee en Sierra Leone.
- Anubias afzelii: lange, smalle bladeren, uit het westelijkste deel van het gebied.
- Anubias heterophylla: grote soort uit Kameroen en het Congobekken.
- Afrikaanse watervaren (Bolbitis heudelotii): doorschijnende, donkergroene varen voor op hout in de stroming.
- Afrikaanse uienplant (Crinum calamistratum): lange, gekroesde linten, uit Kameroen.
- Tijgerlotus (Nymphaea lotus): rood of groen gevlekte bladeren als blikvanger.
- Afrikaanse hoornvaren (Ceratopteris cornuta): drijvend of wortelend in rustige hoeken.
- Watersla (Pistia stratiotes): drijfplant die het licht dempt; houd hem in toom.
- Nesaea crassicaulis: stengelplant met roodachtige toppen, voor een lichtere plek.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum): kosmopoliet die ook in West-Afrika voorkomt, ideaal drijvend.
- Blaasjeskruid (Utricularia gibba): fijne, drijvende matjes.
- Wortelloos kroos (Wolffia spp.) en klein kroos (Lemna): als dunne drijflaag.
Bind Anubias en Bolbitis vast op hout of stenen in plaats van ze in te planten: een begraven wortelstok rot.
Wie zwemt er in de beek?
De visgemeenschap van West-Afrikaanse regenwoudbeken is gevarieerd: dwergcichliden op de bodem, killivissen aan het oppervlak, zalmen en barbelen in het open water, en een paar bijzondere specialisten. Vaak is elke beek het domein van een andere kleurvorm.
- Kribensis (Pelvicachromis pulcher): uit Zuid-Nigeria en West-Kameroen. De klassieker; houd één paar per bak tot 100 cm.
- Gestreepte kribensis (Pelvicachromis taeniatus): van Nigeria tot Kameroen, met talloze lokale kleurvormen zoals ‘Moliwe’ en ‘Nigeria Red’.
- Kameroen-kribensis (Pelvicachromis kribensis): uit Kameroen, met veel locatievormen.
- Humilis (Pelvicachromis humilis): de grootste soort, uit Guinee, Sierra Leone en Liberia.
- Thomasi (Anomalochromis thomasi): uit Sierra Leone, Guinee en Liberia; vredig en ideaal voor een westelijke opzet.
- Gardneri-prachtkarper (Fundulopanchax gardneri): killivis uit Nigeria en Kameroen, sterk en kleurig.
- Kaap Lopez (Aphyosemion australe): killivis uit Gabon met lierstaart.
- Goodkeelhechtingvis (Epiplatys dageti): oppervlaktekillivis met rode keel, uit Liberia tot Ghana.
- Zesbandhechtingvis (Epiplatys sexfasciatus): grotere oppervlaktekillivis uit het kustgebied van Togo tot Gabon.
- Nigerzalm (Arnoldichthys spilopterus): grote, glanzende zalm uit de Nigerdelta; zwemt in groepen in het open water.
- Langvinzalm (Brycinus longipinnis): zalm met lange rugvin uit kustrivieren van Sierra Leone tot Congo.
- Jae-barbeel (Enteromius jae): kleine, kleurige barbeel uit Kameroen en Gabon.
- Vlindervis (Pantodon buchholzi): oppervlaktejager uit Nigeria, Kameroen en het Congobekken.
- Olifantsvis (Gnathonemus petersii): nachtactieve bodemzoeker, alleen voor grote bakken.
- Rietaal (Erpetoichthys calabaricus): uit de Nigerdelta en Kameroen; eet kleine vissen en garnalen.
- Kingsleys klimbaars (Ctenopoma kingsleyae): sluipende rover uit het hele kustgebied; alleen met vissen die niet in zijn bek passen.
De rode juwelencichlide (Hemichromis bimaculatus) komt ook in deze regio voor, maar is veel agressiever en past niet bij kribensis of killivissen.
Samenstellingen
- Nigeriaanse beek (vanaf 80 cm, 112 liter): 1 paar kribensis, 8 gardneri-prachtkarpers of 6 zesbandhechtingvissen, en een groepje van 10 jae-barbelen. Klassiek, kleurrijk en makkelijk.
- Sierra Leone-Liberia (vanaf 100 cm, 200 liter): 1 paar humilis of 1 groep van 6 thomasi’s, met 8 goodkeelhechtingvissen aan het oppervlak.
- Kameroen-kreek (vanaf 60 cm, 54 liter): 1 paar gestreepte kribensis met 6 Kaap Lopez-killivissen. Zacht water, veel bladeren.
- Nigerdelta (vanaf 150 cm, 450 liter): 1 paar kribensis, 10 Nigerzalmen, 2 vlindervissen en 1 olifantsvis. Ruim, met veel hout en een afgedekte, rustige oppervlakte.
Voorbeeldopzet stap voor stap: een Nigeriaanse beek van 100 cm
- Bak en plaats: een bak van 100 × 40 × 40 cm (ongeveer 160 liter) op een rustige plek zonder direct zonlicht.
- Water: meng leidingwater en osmosewater tot een GH van 4 tot 6 en een KH van 2 tot 3. Streefwaarden: pH 6,2 tot 6,8, temperatuur 25 °C.
- Bodem: 5 cm fijn, donkerbruin zand, iets oplopend naar achteren.
- Hout: twee grote moeraseikenwortels links en rechts achter, schuin tegen de achterwand, met holtes eronder. Eén kleinere tak diagonaal in het midden.
- Holen: een halve kokosnoot onder de linkerwortel en een platte leisteen op twee kiezels rechts voor: twee mogelijke broedholen ver uit elkaar.
- Planten vastbinden: speerblad en Bolbitis op de wortels, dwergspeerblad op de leisteen en enkele kleine stenen.
- Planten in de bodem: twee Afrikaanse uienplanten achterin rechts, een tijgerlotus links in een open plek.
- Drijflaag: een handje watersla en hoornblad aan het oppervlak om het licht te dempen.
- Bladeren: een laag ketapang- en eikenbladeren in de linkerhoek en rond de wortels.
- Techniek: een buitenfilter van 800 tot 1000 liter per uur met een uitstroom langs de achterwand, een verwarming van 150 watt en een gedimde led, 8 tot 9 uur per dag.
- Indraaien: laat de bak vier tot zes weken indraaien voordat de vissen komen.
- Bezetting: eerst 10 jae-barbelen en 6 zesbandhechtingvissen, twee weken later 1 paar kribensis.
- Onderhoud: ververs wekelijks 25 procent met water van dezelfde samenstelling en vul bladeren aan zodra ze vergaan. Voer gevarieerd met muggenlarven, artemia, cyclops en korrelvoer. Een goed sluitende afdekking is nodig: killivissen springen.
