Rietaal (Erpetoichthys calabaricus)

De rietaal of slangvis is een slanke familielid van de bichirs. Een vreedzame nachtjager die kleine vissen en garnalen wel als voer ziet.

Rietaal (Erpetoichthys calabaricus)
Foto: Michał Zalewski, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Over deze vis

De rietaal werd in 1865 door J.A. Smith beschreven als Erpetoichthys calabaricus. De geslachtsnaam komt uit het Grieks en betekent zoiets als ‘kruipende vis’, de soortnaam verwijst naar de streek rond Calabar in het zuidoosten van Nigeria. In oudere boeken en in de handel kom je hem nog geregeld tegen als Calamoichthys calabaricus, een synoniem dat decennialang gangbaar was. Naast rietaal zijn ook slangvis en rietvis (het Engelse ‘reedfish’) in gebruik.

Ondanks de naam is de rietaal geen aal. Hij hoort bij de Polypteridae, de familie van de kwastvinnigen of bichirs, een oeroude Afrikaanse groep vissen met veel primitieve kenmerken. Hij is de enige soort van zijn geslacht en de meest langgerekte van de hele familie. Waar zijn verwanten uit het geslacht Polypterus een gedrongen, gespierd lichaam hebben, is de rietaal zo slank geworden dat de buikvinnen zijn verdwenen. Het lijf is bedekt met harde, glanzende, ruitvormige schubben die als een pantser over elkaar sluiten, en de rugvin bestaat uit een rij losse vinnetjes.

Over de kleur wordt vaak verschillend geschreven. In de literatuur worden mannetjes beschreven als olijfgroen en vrouwtjes als geelbruin, maar in de praktijk is het onderscheid bij jonge dieren lastig te zien. De larven hebben uitwendige kieuwen die opvallend veel lijken op die van salamanderlarven, een detail dat de verwantschap met heel oude visgroepen onderstreept.

De kern van het verspreidingsgebied ligt in West-Afrika, grofweg tussen de Ouémé in Benin en de Sanaga in Kameroen. Meldingen uit gebieden verder naar het zuiden, zoals Congo en Angola, zijn minder goed onderbouwd. Hij leeft in zoet en licht brak water en jaagt vooral ’s nachts op wormen, kleine kreeftachtigen, insecten en hun larven, slakken en kleine vissen. Om in het zuurstofarme water van moerassen te overleven heeft hij een paar longen, waarmee hij lucht aan het oppervlak kan opnemen. Hij kan zelfs korte tijd over land kronkelen als een plas opdroogt.

De rietaal staat op de Rode Lijst van de IUCN als bijna bedreigd. De belangrijkste bedreigingen zijn het verdwijnen van kustmoerassen en regenwoud voor palmolieplantages en andere landbouw, daarnaast wordt hij bevist voor eigen gebruik en voor de aquariumhandel. De dieren in de handel zijn grotendeels wildvang, want kweek in gevangenschap is tot nu toe nauwelijks gelukt: jongen die volwassen werden, zijn zeldzaam. Dat maakt de soort een dier waar je bewust en zuinig mee omgaat.

In het kort

Wetenschappelijke naamErpetoichthys calabaricus
FamiliePolypteridae (kwastvinnigen/bichirs)
HerkomstWest-Afrika (Nigeria, Kameroen, Benin, Congo)
VindplaatsAfrika – Nigeria, Kameroen, Benin, Republiek Congo – Kustmoerassen en riviermondingen
Maximale grootte40 cm (in aquaria meestal 30 cm)
Minimale aquariumgrootte200 liter (120 cm)
Temperatuur24 – 28 °C
pH6,0 – 7,5
Hardheid (GH)3 – 15
GroepsgrootteAlleen of in een kleine groep
GedragVreedzaam naar grotere vissen, nachtactief
MoeilijkheidGemiddeld
Levensduur15–20 jaar
KarakterRoofvis (eet kleine vissen)
Eet kleine vissenJa
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenNee
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootteAlleen of in een groep

Welke vissen passen bij de Rietaal?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Erpetoichthys komt vermoedelijk van het Griekse herpeton (‘kruipend dier, slang’) en ichthys (‘vis’), omdat de vis er ‘bijna slangachtig’ uitziet. Het geslacht werd in 1865 beschreven door Smith.

calabaricus betekent ‘van de Calabar’, de rivier Old Calabar in West-Afrika, waar de vis voor de beschrijving werd gevangen.

De soort werd in 1865 beschreven door Smith.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

De rietaal leeft in trage, dichtbegroeide kustrivieren, moerassen en riviermondingen in West-Afrika, van Benin tot Kameroen. Hij zit vooral in ondiepe oeverzones met veel riet, gras en overhangende vegetatie, waar hij zich overdag tussen de stengels en wortels verstopt. Sommige leefgebieden staan onder invloed van het getij en zijn daardoor licht brak.

Het water is er warm en vaak zuurstofarm, zeker in het droge seizoen als moerassen deels droogvallen. Daar komen de longen van pas: de rietaal haalt regelmatig lucht aan het oppervlak en overleeft zo omstandigheden waarin veel andere vissen het moeilijk hebben.

Waterwaarden in de natuur: zacht tot middelhard, licht zuur tot neutraal en warm water, met plaatselijk een vleugje zout.

Waterwaarden in het aquarium

De rietaal is niet kieskeurig wat waterwaarden betreft. Gewoon Nederlands kraanwater is meestal prima, zolang het schoon en stabiel blijft. Zout toevoegen is niet nodig.

  • Temperatuur 24 – 28 °C, zonder grote schommelingen.
  • Wekelijks 25 tot 30 procent water verversen; hij eet vlees en dat geeft afval.
  • Matige stroming; hij houdt van rustig water.
  • Laat een luchtlaag van enkele centimeters tussen water en deksel, want hij moet aan het oppervlak kunnen ademen.
  • Dicht deksel zonder kieren, ook bij slangdoorvoeren en kabels.

Aquarium en inrichting

Kies een bak van minimaal 120 cm met een groot bodemoppervlak. Een fijne zandbodem is belangrijk, want de rietaal kruipt over en soms door de bodem en grof grind kan zijn huid beschadigen. Zorg voor veel schuilplekken op de bodem: PVC-buizen, kokosnoten, wortelhout en dichte plantengroepen.

Dek de bak volledig af. De rietaal is een beruchte ontsnapper die door de kleinste openingen kruipt. Dicht gaten bij filterslangen en kabels af met gaas of schuimrubber. Gedempt licht en drijfplanten maken hem minder schuw, zodat je hem ook overdag vaker ziet.

Biotoop nabootsen: fijn zand met een laag afgevallen blad, veel wortels en takken, dichte beplanting langs de randen en drijfplanten die het licht dempen, zoals in een West-Afrikaans kustmoeras.

Voeding

In de natuur: wormen, insectenlarven, kleine kreeftachtigen, slakken en kleine vissen, vooral ’s nachts gevangen.

In het aquarium: rode muggenlarven, regenwormen, mysis, stukjes garnaal en mossel, en zinkende sticks voor bodemrovers. Voer bij voorkeur ’s avonds, kort voordat het licht uitgaat, en zorg dat het voer echt bij hem terechtkomt: snelle bakgenoten pikken het anders weg. Twee tot drie voerbeurten per week zijn voor volwassen dieren genoeg; jonge dieren voer je vaker.

Voortplanting

Kweek in het aquarium is zeldzaam en slechts een paar keer gemeld. Bij het paren slaat het mannetje zijn aarsvin om de geslachtsopening van het vrouwtje, waarna de eitjes tussen de planten worden afgezet. De larven hebben uitwendige kieuwen, net als salamanderlarven.

Het geslachtsverschil zit vooral in de aarsvin: bij mannetjes is die breder en heeft hij meer vinstralen dan bij vrouwtjes. Omdat kweek zo zelden lukt, zijn vrijwel alle dieren in de handel wildvang.

Tips uit de praktijk

Houders vinden hem sierlijk en vreedzaam, mits de medebewoners groot genoeg zijn.

De eerste weken zijn bij de rietaal vooral een kwestie van geduld. Een nieuwe vis verstopt zich vaak dagenlang in een buis of tussen de wortels en komt alleen na het uitdoen van het licht tevoorschijn. Houders beginnen meestal met stukjes regenworm of garnaal die ze met een pincet voor de neus van de vis houden. Als hij eenmaal eet, is het ergste voorbij. Zinkende sticks worden vaak pas later geaccepteerd, en dat is prima. Let er wel op dat het lijf niet te smal wordt.

Bijna elke houder heeft een verhaal over ontsnappen. Een rietaal vindt gaatjes voor filterslangen, kabeldoorvoeren en kieren bij het deksel, en een vis die uitgedroogd op de vloer wordt gevonden is helaas geen zeldzaamheid. Het advies is alles af te dichten met kunststof gaas of schuimrubber en het waterpeil een paar centimeter onder de rand te houden. Hij heeft aan het oppervlak wel lucht nodig, dus laat ruimte tussen water en deksel.

Na een paar maanden valt op hoe gedragsrijk hij is. Hij slingert tussen de planten door, steekt zijn kop boven water om te happen en ligt soms uren bijna roerloos op de bodem. Onderling gaan rietalen meestal goed samen, al verschillen de karakters. Als medebewoners werken rustige vissen die te groot zijn om te worden opgegeten goed. Kleine tetra’s, garnalen en jonge vissen verdwijnen vroeg of laat, hoe vredig hij ook lijkt. Snelle eters kunnen hem bovendien voor zijn voer wegdrukken, dus voer gericht en ’s avonds.

Eindadvies: de rietaal is een prachtige, bijzondere vis voor wie een ruime, goed afgedekte bak heeft en geduld kan opbrengen. Hij past minder bij wie een drukke gezelschapsbak met kleine vissen wil of niet zeker weet of het deksel dicht genoeg is. En bedenk dat je met de lange levensduur van deze soort een verbintenis voor vele jaren aangaat.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Vreedzaam en bijzonder
  • Lang levend

Nadelen

  • Ontsnappingskunstenaar
  • Eet garnalen en kleine vissen

Veelgestelde vragen over de rietaal

Hoe groot wordt de rietaal?

In de natuur kan de rietaal 40 cm worden, in aquaria blijft hij meestal rond de 30 cm. Het is een slanke, slangachtige vis.

Hoe oud wordt de rietaal?

Een rietaal wordt 15 tot 20 jaar oud. Het is dus een vis waar je lang plezier van hebt, mits je hem goed verzorgt.

Hoe groot moet het aquarium zijn voor de rietaal?

Reken op minimaal 200 liter (120 cm). Sluit het aquarium goed af, want rietalen zijn uitstekende ontsnappingskunstenaars.

Met welke vissen kun je de rietaal combineren?

De rietaal is vreedzaam naar grotere vissen, maar ziet kleine vissen en garnalen als voer. Denk aan rustige, grotere soorten zoals de Afrikaanse mesvis en de Olifantsvis.

Welke planten passen bij de rietaal?

Stevige planten die tegen een stootje kunnen, zoals Speerblad en Afrikaanse watervaren, geven de nachtactieve rietaal dekking.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.