
De Congo is een rivier van superlatieven: ruim 4700 kilometer lang, na de Amazone de grootste waterafvoer ter wereld en op sommige plekken meer dan 200 meter diep. Hij slingert door het tweede grote regenwoud van de aarde, langs zwartwaterbeken, overstroomde bossen en kolkende stroomversnellingen. Voor de aquariaan betekent dat vooral zacht, licht zuur water, veel hout en blad, en een vissenfauna die je nergens anders vindt.
Waterwaarden in één oogopslag
| Temperatuur | 23 tot 28 °C; in het aquarium 24 tot 27 °C |
|---|---|
| pH | 5,5 tot 7,0 (bosbeken vaak 5,5 tot 6,5; hoofdstroom rond 6,5 tot 7) |
| GH | 0 tot 4 °dGH in de natuur; in het aquarium tot 8 °dGH acceptabel |
| KH | 0 tot 3 °dKH |
| Geleidbaarheid | Vaak onder 50 µS/cm, in bosbeken soms onder 20 µS/cm |
| Stroming | Zwak in zijarmen en bosbeken; zeer sterk in de stroomversnellingen |
| Kleur en helderheid | Theekleurig en helder in bosbeken; bruin en troebel in de hoofdstroom |
Waarom zo zacht? Het water valt als regen op een bodem die al miljoenen jaren is uitgeloogd. Er zijn nauwelijks kalkhoudende gesteenten om mineralen uit op te lossen, terwijl rottend blad humuszuren en looistoffen afgeeft. Het resultaat is mineraalarm, licht zuur water met een theekleur. In het aquarium benader je dat met osmosewater gemengd met wat leidingwater, plus eiken- of ketapangbladeren en elzenproppen. De meeste vissen uit de handel zijn nakweek of goed gewende wildvang en houden het prima in middelhard water, maar voor kweek en de mooiste kleuren loont zacht water.
Het stroomgebied van de Congo beslaat bijna vier miljoen vierkante kilometer, grotendeels in de Democratische Republiek Congo, met uitlopers naar Congo-Brazzaville, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Angola en Zambia. De rivier steekt de evenaar twee keer over. Daardoor valt er altijd ergens in het stroomgebied regen, en schommelt het waterpeil minder sterk dan bij veel andere tropische rivieren. Toch treden zijrivieren in de natte maanden buiten hun oevers en ontstaan er uitgestrekte overstroomde bossen, waar vissen tussen boomwortels en afgevallen blad naar voedsel zoeken.
Onder water ziet een typische bosbeek er zo uit: een bodem van fijn, licht zand bedekt met lagen bruin blad, daartussen omgevallen takken en wortels die vanaf de oever het water in hangen. Het licht valt in vlekken door het bladerdak en kleurt het theebruine water amber. Planten groeien vooral in de lichtere randen: Anubias op hout en steen, Bolbitis in stromend water, waterlelies in open plassen.
Een totaal ander beeld vind je in de benedenloop. Tussen Kinshasa en Matadi stort de rivier zich over zo’n 350 kilometer door een reeks stroomversnellingen, met golven van meters hoog en draaikolken van meer dan honderd meter diep. Hier hebben vissen zich op opmerkelijke wijze aangepast: cichliden met verkleinde zwemblazen die over de bodem kruipen, en een blinde, pigmentloze cichlide (Lamprologus lethops) die in de diepte leeft. Ook het Malebo Pool, het grote meerachtige deel van de rivier bij Kinshasa en Brazzaville, is een bekende vindplaats van aquariumvissen.
Belangrijk om te weten: het Tanganyikameer watert via de Lukuga af naar de Congo, maar het meer is een volstrekt ander leefgebied met hard, basisch water. Tanganyikacichliden horen dus niet in een Congobiotoop. Lees daarvoor het artikel over het Tanganyikameer.
Inrichting
Kies eerst welk deel van de rivier je nabootst. Een rustige bosbeek en een stroomversnelling vragen een totaal andere inrichting, en ook andere vissen.
Zand en blad
Gebruik fijn zand van 0,5 tot 1 mm, in beige of lichtbruin. Bodemvissen als olifantsvissen en kwastsnoeken woelen met hun snuit door de bodem en hebben een zachte ondergrond nodig. Leg er een flinke laag gedroogde eiken-, beuken- of ketapangbladeren op, aangevuld met elzenproppen. Het blad verteert langzaam, kleurt het water, verlaagt licht de pH en vormt een voedselbron voor micro-organismen. Vul aan zodra de laag dunner wordt.
Stenen
In een bosbeek speelt steen nauwelijks een rol: hooguit een paar afgeronde keien of lateriet. In een stroomversnellingsbak is het andersom: daar bestaat de bodem uit ronde rivierkeien en grind van verschillende grootte, met platte stenen waaronder holen ontstaan. Gebruik in beide gevallen kalkvrije steen, zoals graniet of kwarts.
Hout
Hout is het belangrijkste decor van een Congobak. Combineer grote wortelstukken (mopani, moeraseik of mangrovewortel) met fijnere takken van bijvoorbeeld eik of beuk. Laat takken vanaf de bovenrand schuin het water in lopen, zoals oeverwortels in de natuur. Zo ontstaan schaduwplekken en schuilplaatsen op alle niveaus. Kook of week nieuw hout eerst; het geeft de eerste weken veel looistof af.
Planten
Het Congobekken is rijk aan Afrikaanse waterplanten, vooral soorten die op hout en steen groeien. Naast biotoopechte soorten staan hier ook enkele West-Afrikaanse planten en compromissen die er goed bij passen:
- Afrikaanse watervaren (Bolbitis heudelotii), groeit in grote delen van tropisch Afrika op stenen en hout in stromend water.
- Speerblad (Anubias barteri var. barteri), West-Afrikaans, maar het geslacht Anubias is kenmerkend voor heel Centraal-Afrika.
- Dwergspeerblad (Anubias barteri var. nana), op kleinere takken en stenen.
- Anubias heterophylla (Anubias heterophylla), een grote soort die wel in het Congobekken voorkomt.
- Anubias gracilis (Anubias gracilis), met pijlvormige bladeren; West-Afrikaans, voor de oeverzone.
- Tijgerlotus (Nymphaea lotus), met drijfbladeren die het licht temperen.
- Crinum natans (Crinum natans), met lange, gegolfde bladeren; groeit in stromende rivieren van West- en Centraal-Afrika.
- Afrikaanse uienplant (Crinum calamistratum), uit Kameroen; een compactere vervanger.
- Afrikaanse watersprite (Ceratopteris cornuta), als drijvende of wortelende varen.
- Ottelia ulvifolia (Ottelia ulvifolia), een Afrikaanse waterkaardenplant met brede, doorschijnende bladeren.
- Watersla (Pistia stratiotes), een van de bekendste Afrikaanse drijfplanten, staat op de EU-lijst van invasieve exoten en is in Nederland niet toegestaan; gebruik als drijflaag hoornblad of Ceratopteris.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum), kosmopoliet; drijvend als schuilplaats voor jonge vis.
- Nimfkruid (Najas-soorten), in rustige zijarmen.
- Javamos (Taxiphyllum barbieri), Aziatisch, maar een bruikbaar compromis voor een begroeide uitstraling op hout.
- Oeverplanten: papyrus (Cyperus papyrus) en Vossia cuspidata vormen in de natuur drijvende graseilanden; in een open bak kun je met hun wortels boven water spelen.
Vissen van de Congo
Het Congobekken telt ruim 1200 vissoorten, waarvan een groot deel endemisch. Hieronder een selectie die regelmatig in de hobby verkrijgbaar is, ingedeeld naar leefgebied.
Bosbeken en rustige zijarmen
- Congotetra (Phenacogrammus interruptus), de klassieke schoolvis met regenboogglans en gerafelde vinnen.
- Geelstaart-congotetra (Alestopetersius caudalis), kleiner en geschikt voor wat kleinere bakken.
- Zesbandzalm (Distichodus sexfasciatus), wordt groot en eet planten.
- Ondersteboven-meerval (Synodontis nigriventris), zwemt op zijn rug onder takken en bladeren.
- Gestippelde synodontis (Synodontis angelicus) en Synodontis decorus, opvallend getekende meervallen uit het Congobekken.
- Luipaardklimbaars (Ctenopoma acutirostre), een sluipjager die bladeren imiteert.
- Oranje dwergklimbaars (Microctenopoma ansorgii), klein en kleurrijk; bouwt een schuimnest.
- Vlindervis (Pantodon buchholzi), jaagt aan het oppervlak op insecten.
- Olifantsvis (Gnathonemus petersii), oriënteert zich met elektrische signalen; alleen of in een groep van vijf of meer.
- Langsnuit-olifantsvis (Campylomormyrus tamandua), met een sterk gebogen snuit.
- Afrikaanse mesvis (Xenomystus nigri), nachtactief en schuw.
- Nanochromis transvestitus en Nanochromis parilus, kleine holenbroedende cichliden uit het Mai-Ndombemeer en de benedenloop.
- Mbu-kogelvis (Tetraodon mbu), de reus onder de zoetwaterkogelvissen; alleen in zeer grote bakken.
Rovers en bodembewoners voor grote bakken
- Delhezi-kwastsnoek (Polypterus delhezi)
- Sierbichir (Polypterus ornatipinnis)
- Afrikaanse slangenkopvis (Parachanna obscura), een hinderlaagjager; alleen met even grote vissen.
- Rietaal (Erpetoichthys calabaricus), komt van oorsprong uit West-Afrika en het uiterste westen van het bekken; past qua beeld goed.
Stroomversnellingen
- Bultkopcichlide (Steatocranus casuarius), een kruipende cichlide met verkleinde zwemblaas.
- Teleogramma brichardi (Teleogramma brichardi), slank en territoriaal, uit de benedenloop.
- Congo-lamprologus (Lamprologus congoensis), een stromingscichlide uit hetzelfde gebied.
- Congo-kogelvis (Tetraodon miurus), graaft zich in en is alleen te houden.
Samenstellingen
- Bosbeek voor iedereen (vanaf 100 cm, circa 200 liter): 10 congotetra’s (6 vrouwtjes, 4 mannetjes), 4 ondersteboven-meervallen en 1 luipaardklimbaars. Let op: de klimbaars eet alleen vissen die in zijn bek passen, volwassen congotetra’s niet.
- Kleine Congobak (vanaf 80 cm, circa 120 liter): 12 geelstaart-congotetra’s, 1 paar Nanochromis transvestitus en 1 paar oranje dwergklimbaarzen. Veel blad, zacht water.
- Nachtelijke bodemwereld (vanaf 150 cm, circa 450 liter): 5 olifantsvissen, 3 Afrikaanse mesvissen, 3 Synodontis decorus en 2 vlindervissen, met veel hout en schemerverlichting. Geen kleine schoolvissen.
- Rovers (vanaf 180 cm, circa 600 liter): 1 delhezi-kwastsnoek, 1 sierbichir, 2 rietalen en 3 Synodontis decorus. Geen vissen die in een kwastsnoekbek passen, ook geen congotetra’s: die verdwijnen ’s nachts.
- Stroomversnelling (vanaf 120 cm, circa 240 liter): 1 paar bultkopcichliden en 1 paar Teleogramma brichardi aan weerszijden van de bak, aangevuld met 10 congotetra’s die in de stroming zwemmen.
Stap voor stap: een Congobosbeek opbouwen
- Kies de bak. 120 x 50 x 50 cm, circa 300 liter. Een lage, brede bak geeft de meeste bodem- en zwemruimte.
- Bereid het water voor. Meng osmosewater met leidingwater tot een GH van 3 tot 6 en een KH van 1 tot 3. Zo krijg je een pH rond 6,5 die door het blad vanzelf iets daalt.
- Leg de bodem aan. 5 cm fijn beige zand, zonder voedingsbodem. Planten groeien op hout of halen voeding uit het water.
- Plaats het hout. Twee grote moeraseik- of mopaniwortels links en rechts, met een open zandstrook in het midden. Laat daarnaast enkele dunne takken vanaf de waterlijn schuin naar de bodem lopen.
- Zet de planten vast. Bind Bolbitis op hout dichtbij de filteruitstroom, Anubias in de lagere delen van het hout, en zet een tijgerlotus en een Crinum in het zand. Laat Ceratopteris en hoornblad drijven op ongeveer een derde van het oppervlak.
- Strooi het blad. Een royale laag eiken- en ketapangbladeren over het zand en tussen het hout, plus een handvol elzenproppen.
- Richt de techniek in. Een buitenfilter met een omloop van drie tot vier keer de bakinhoud per uur, met een uitstroom die een zachte stroming langs het hout maakt. Verwarming op 25 °C. Gedempte, warmwitte verlichting (circa 4000 tot 5000 K), acht uur per dag.
- Laat de bak indraaien. Wacht vier tot zes weken tot het filter is ingedraaid en ammonium en nitriet structureel op nul staan.
- Zet de vissen in. Eerst 4 ondersteboven-meervallen, twee weken later 10 congotetra’s en als laatste 1 luipaardklimbaars.
- Onderhoud. Ververs wekelijks 20 tot 25 procent met voorbereid zacht water, vul het blad aan zodra het verteert en houd een pH van 6,0 tot 7,0, een GH van 3 tot 8 en nitraat onder de 20 mg/l aan.
