De bultkopcichlide is een van de vreemdste en tegelijk meest innemende cichliden uit Afrika. Deze stroomcichlide uit de Kongo zwemt niet, maar ‘hopt’ over de bodem, en oudere mannen krijgen een opvallende vetbult op hun voorhoofd. Een trouw paartje dat samen zijn jongen groot brengt, is pure aquariumtheater.

Over deze vis
De bultkopcichlide werd in 1939 beschreven door de Belgische ichtyoloog Max Poll, die veel onderzoek deed naar de vissen van het Kongo-bekken. De geslachtsnaam Steatocranus komt uit het Grieks en betekent zoiets als ‘vetschedel’: ‘steatos’ is vet en ‘kranion’ is schedel. Dat past bij de bult op het voorhoofd van oudere mannetjes. De soortnaam casuarius verwijst naar de casuaris, de grote loopvogel met de hoornachtige kam op zijn kop, en de vergelijking is ook voor de bultkop makkelijk te maken.
Het lichaam is gedrongen en langwerpig, met een stompe kop en een lichaamsvorm die weerstand tegen sterke stroming vermindert. De kleur is grijsblauw tot bruin, vaak met een lichtere buik. Bij het mannetje groeit de bult op het voorhoofd met de leeftijd en met zijn dominantie; het vrouwtje blijft kleiner en heeft geen of nauwelijks een bult. Daarnaast hebben vrouwtjes vaak een iets warmere kleur op de buik. De kleuren zijn sober, maar ze veranderen met stemming en broedstemming.
Wat de soort bijzonder maakt, is de aanpassing aan snelstromend water. De zwemblaas is sterk verkleind, zodat de vis niet opdrijft en op de bodem kan blijven, ook in stroming. Daardoor beweegt hij zich voort met korte sprongetjes van steen naar steen, in plaats van te zwemmen. Dat gedrag is ook in het aquarium goed te zien, en het is de reden dat de soort bij liefhebbers zo’n bijzonder plekje heeft.
In het wild leeft hij in de benedenloop van de Kongo, in een gebied met woeste stroomversnellingen dat voor veel vissen te turbulent is. In dat zeer eigen milieu leven ook andere specialisten. Over de beschermingsstatus van de soort is weinig gepubliceerd.
In de hobby is de bultkopcichlide al jaren bekend, en de meeste dieren zijn tegenwoordig nakweek. Hij geldt als een van de gemakkelijkste rivier-cichliden voor het aquarium en wordt daardoor vaker aangeboden dan andere Kongo-soorten. Verwant zijn onder meer andere Steatocranus-soorten, die in dezelfde stroomversnellingen leven maar minder vaak in de handel voorkomen.
In het kort
| Wetenschappelijke naam | Steatocranus casuarius |
|---|---|
| Familie | Cichlidae (cichliden) |
| Herkomst | Democratische Republiek Congo en Republiek Congo (benedenloop van de Kongo, Pool Malebo) |
| Vindplaats | Afrika – DR Congo, Republiek Congo – Benedenloop van de Congo (Pool Malebo) |
| Maximale grootte | Mannen circa 10 – 12 cm, vrouwen duidelijk kleiner |
| Minimale aquariumgrootte | 80 cm / 112 liter |
| Temperatuur | 24 – 28 °C |
| pH | 6,0 – 7,5 |
| Hardheid (GH) | 2 – 15 °dGH |
| Groepsgrootte | Eén paar per aquarium |
| Gedrag | Territoriaal bodembewoner, fel bij het verdedigen van zijn hol |
| Moeilijkheid | Makkelijk tot gemiddeld |
| Levensduur | 8 – 10 jaar |
| Karakter | Semi-agressief |
| Eet kleine vissen | Nee |
| Vinnenbijter | Nee |
| Veilig met garnalen en slakken | Nee |
| Kwetsbaar voor vinnenbijters | Nee |
| Geschikt voor gezelschapsaquarium | Ja |
| Minimale groepsgrootte | Paar |
Welke vissen passen bij de Bultkopcichlide?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.
Wat betekent de naam?
Steatocranus komt van het Griekse stear (‘vet’) en kranion (‘kop’), naar de goed ontwikkelde bult op de kop van dominante mannetjes. Het geslacht werd in 1899 beschreven door Boulenger.
casuarius is niet uitgelegd, maar verwijst vrijwel zeker naar de kasuaris (Casuarius), een vogel die net als de mannetjes van deze cichlide een grote bult op de kop heeft.
De soort werd in 1939 beschreven door Poll.
Bron: The ETYFish Project
Natuurlijke leefomgeving
De bultkopcichlide komt uit de benedenloop van de Kongo, de rivier die bij Kinshasa en Brazzaville uitmondt in het grote meer Pool Malebo en daarna via een reeks woeste stroomversnellingen richting de Atlantische Oceaan raast. Juist in die turbulente delen, tussen rotsblokken en keien, leeft deze cichlide. De stroming is daar zo sterk dat vrij zwemmen in het open water geen optie is. Daarom heeft de soort een sterk gereduceerde zwemblaas: hij blijft als het ware ‘geplakt’ aan de bodem en verplaatst zich met korte sprongetjes van steen naar steen.
Het water in de Kongo is zacht tot middelhard, rijk aan zuurstof en door de enorme watermassa opvallend stabiel van temperatuur. De bultkopcichlide deelt zijn leefgebied met andere stroomspecialisten, zoals stekelalen, olifantsvissen, Synodontis-meervallen en de beroemde blinde en bleke cichliden uit de stroomversnellingen. In het regenseizoen stijgt het water flink en wordt de stroming nog heftiger; de vissen schuilen dan diep tussen de rotsen.
Waterwaarden in het aquarium
Gelukkig is de bultkopcichlide in het aquarium lang niet zo kieskeurig als zijn woeste thuis doet vermoeden. De meeste vissen in de handel zijn al vele generaties nagekweekt en doen het prima in gewoon, niet al te hard leidingwater. Belangrijker dan exacte getallen zijn schoon, zuurstofrijk water en een stabiele situatie.
- Stroming: een flinke stroming wordt gewaardeerd, maar zorg ook voor rustige hoekjes achter stenen.
- Zuurstof: zeer belangrijk; een uitstromer die het wateroppervlak goed laat bewegen of een extra luchtsteen helpt.
- Verversing: wekelijks 25 tot 30 procent verversen houdt afvalstoffen laag.
- Nitraat: als stroomvis is hij gevoeliger voor oplopend nitraat dan de gemiddelde cichlide; houd het laag.
- Stabiliteit: vermijd grote schommelingen bij het verversen, gebruik water van ongeveer dezelfde temperatuur.
Aquarium en inrichting
Voor één paar is een bak van 80 centimeter het minimum; een meter lengte is beter, zeker als er medebewoners bij komen. Omdat de vissen vrijwel alleen de onderste tien à vijftien centimeter van het aquarium gebruiken, telt vooral het bodemoppervlak. Een hoge, smalle bak is voor deze soort weggegooid geld.
Zorg voor een bodem van fijn tot middelgrof zand of rond grind, met daarop veel stenen, keien en een paar holen. Bultkopcichliden zijn fanatieke gravers en verplaatsen graag zand onder stenen vandaan om hun eigen hol te maken. Leg zware stenen daarom altijd direct op de bodemplaat en niet bovenop het zand, anders kan er een stapel instorten. Planten worden met rust gelaten zolang ze niet in de weg staan, maar stevige soorten op hout of steen zoals Anubias en Javavaren werken het best.
Biotoop nabootsen: maak een ‘stroomversnelling’ met afgeronde rivierkeien in verschillende maten, een paar platte leistenen als dak voor holen, een krachtige pomp die langs de bodem blaast en weinig of geen planten. Een wat getemperd licht en een donkere achterwand laten de subtiele blauwgrijze tint van de vissen beter uitkomen.
Gedrag en gezelschap
De bultkopcichlide is een klassieke territoriumvis. Een paar claimt een hol plus de directe omgeving en verdedigt dat fel tegen iedere andere bodemvis. Het open water interesseert hen weinig, dus scholenvissen in de middenlaag worden meestal genegeerd. Geschikte gezelschap zijn bijvoorbeeld stevige, niet te kleine Afrikaanse scholenvissen zoals de congotetra of een ondersteboven-meerval, die vooral onder de wortels en bladeren leeft in plaats van op de bodem.
Andere bodemgebonden cichliden zijn lastig. Een kribensis of thomasi kan in een grote bak met veel stenen samengaan, maar reken op constante grensconflicten, zeker tijdens de broedperiode. Houd nooit twee paren bultkopcichliden in een gewone bak: dat eindigt vrijwel altijd met één kapotgebeten vis. Pantsermeervallen en kleine L-nummers hebben het er ook zwaar; ze moeten voortdurend over ‘bewaakte’ bodem.
Voeding
In de natuur: de bultkopcichlide leeft voor een belangrijk deel van algen en de aangroei op stenen, aangevuld met kleine insectenlarven en ander bodemleven dat hij tussen de keien vindt.
In het aquarium: een zinkende korrel of tablet van goede kwaliteit met plantaardig materiaal (spirulina) vormt een prima basis. Wissel dat af met diepvries muggenlarven, artemia en mysis, twee à drie keer per week. Omdat deze vissen niet naar het oppervlak komen, is drijvend vlokvoer niet handig: kies iets dat snel zinkt, anders pikken de medebewoners alles weg.
Voortplanting
Bultkopcichliden vormen vaste paren die vaak jarenlang bij elkaar blijven. Het mannetje is groter en heeft een duidelijk forsere bult; het vrouwtje blijft kleiner en ronder. De beste aanpak is een groepje jonge vissen samen op te laten groeien en een paar zelf te laten kiezen. Let op: als een partner overlijdt, accepteert de ander niet altijd een nieuwe.
Het paar legt in een hol tussen de 20 en 150 eieren. Na ongeveer een week komen die uit en na nog een week zwemmen de jongen vrij. Beide ouders bewaken hun kroost, soms wel maanden lang, en zijn in die periode extra agressief. Pas geboren artemia en fijn gemalen voer zijn prima startvoer. Kweken lukt in een goed ingerichte soortbak regelmatig; het is daarmee een mooie ‘eerste cichlide’ om te kweken.
Tips uit de praktijk
De bultkopcichlide is geen vis waar je in de winkel meteen voor valt. Een jonge vis in een verkoopbak is grijs, schuw en zit stil in een hoekje. Maar geef hem een paar maanden in een goede bak en je krijgt er een echte persoonlijkheid voor terug. Het hoppende zwemgedrag blijft grappig om te zien, en de manier waarop een paar samen een hol uitgraaft, met bekken vol zand die netjes buiten de deur gedeponeerd worden, is een van de leukste dingen die je in een aquarium kunt zien.
Een klassieke fout is de stenen gewoon op het zand zetten. Binnen een week ligt de halve opbouw dan anders, en een vallende steen kan een bodemvis raken. Leg daarom altijd eerst de stenen op de bodemplaat en strooi daarna pas het zand. Ook pantsermeervallen hebben het zwaar: ze worden de hele dag van de ene naar de andere hoek gejaagd.
Andere houders merken vaak dat de vissen met de jaren ‘rustiger’ maar ook stoerder worden. Oude mannen met een flinke bult zijn echte baasjes die geen enkele vis in de buurt van hun hol dulden, maar hun verzorger kennen en soms zelfs naar de hand komen. Als nadeel noemen veel mensen dat de kleuren sober blijven: het is en blijft een grijsblauwe vis.
Advies: kies deze soort als je van gedrag houdt meer dan van kleur, en richt de bak in rond de vis in plaats van andersom. Voor een druk gezelschapsaquarium met veel bodemvissen is hij ongeschikt, maar in een Afrikaanse rivierbak met een paar scholenvissen erbij is hij een blijvertje.
De eerste weken na aankoop zijn jonge bultkoppen meestal grijs en schuw. Ze zoeken meteen een hol en komen alleen tevoorschijn om te eten. Leg in die periode zinkend voer vlak bij het hol en laat de vissen verder met rust. Na een paar weken durven ze meer, en ergens tussen de derde en zesde maand begint de rangorde tussen de jongen zichtbaar te worden. Dan is het tijd om te beslissen welk paar je houdt.
Wat andere houders vaak merken: de vissen wennen aan hun verzorger. Een bultkop die je na een jaar kent, komt naar het glas en volgt je handen, ook al heeft hij in het begin alles wat bewoog aangevallen. Dat maakt hem tot een vis waar je aan gehecht raakt. Het gedrag verandert ook met de leeftijd: oudere mannen worden rustiger in hun bewegingen maar niet minder fel bij hun hol.
Veelgemaakte fouten: stenen op het zand, een te kleine bak en te veel bodemvissen. Ook onderschatten veel houders de kracht van hun graafwerk: een steen kan verschuiven en vissen of glas beschadigen. Ziektes komen weinig voor, maar bij oplopend nitraat of een te stille bak zie je vissen die kleur verliezen en op één plek blijven zitten. Meer stroming en vaker verversen lost dat vaak op.
Over kweken zijn de verhalen vrijwel altijd positief. Het paar bewaakt het hol en de jongen met opvallende toewijding, en de jongen zijn goed groot te krijgen met fijn voer. Het gevaar is dat de ouders in die periode andere bewoners wegjagen; plan dus zonodig een aparte bak. Eindadvies: een prachtige, ietwat eigenzinnige vis voor iemand die zin heeft in gedrag boven kleur en genoeg ruimte heeft. Voor een druk gezelschapsaquarium of voor wie snel een kleurrijke blikvanger wil, is hij geen goede keuze.
Voordelen en nadelen
Voordelen
- Uniek, grappig zwemgedrag en een opvallende kopvorm
- Stevig en vrij vergevingsgezind qua waterwaarden
- Trouwe paren met intensieve broedzorg, goed te kweken
- Laat de meeste planten en middenwaterscholen met rust
Nadelen
- Fel territoriaal tegenover andere bodemvissen
- Graaft flink en verbouwt de inrichting
- Sobere kleuren, zeker bij jonge vissen
Lees ook: zo richt je een biotopenaquarium in en welke vissen passen bij elkaar.
Veelgestelde vragen over de bultkopcichlide
Hoe groot wordt de bultkopcichlide?
Mannen worden ongeveer 10 tot 12 cm, de vrouwen blijven duidelijk kleiner. Oudere mannen krijgen een opvallende vetbult op het voorhoofd.
Met hoeveel bultkopcichliden houd je ze samen?
Houd één paar per aquarium. Het zijn territoriale bodembewoners die hun hol fel verdedigen tegen soortgenoten.
Hoe groot moet het aquarium zijn voor de bultkopcichlide?
Reken op minimaal 80 cm (112 liter), met stenen en holen op de bodem. Een wat ruimer aquarium geeft het paar meer rust en laat je ook andere vissen toevoegen.
Met welke vissen kun je de bultkopcichlide combineren?
Kies vissen die in het open water zwemmen en niet om de bodem concurreren, zoals de Congotetra en de Madagaskar-regenboogvis. Andere bodemcichliden gaan vaak ruzie maken om holen.
Welke planten passen bij de bultkopcichlide?
Planten die je op stenen en hout vastzet, zoals Dwergspeerblad en Afrikaanse watervaren, houden het goed vol bij een stevige stroming.
De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.
