Delhezi-kwastsnoek (Polypterus delhezi)

De Delhezi-kwastsnoek is een kwastsnoek uit het Congobekken met een groenbruin lijf, scherpe donkere dwarsbanden en een rij kleine rugvinnetjes die als een kam overeind kan komen. Hij blijft kleiner dan de echte reuzen onder de Polypterus-soorten, maar heeft alles wat deze ‘levende fossielen’ zo fascinerend maakt: een longachtige zwemblaas, een fijne neus en een rustige, bijna reptielachtige manier van bewegen.

Delhezi-kwastsnoek (Polypterus delhezi)
Foto: ばぶじ~, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Over deze vis

De soort werd in 1899 beschreven door George Albert Boulenger, de Britse ichtyoloog die bijna alle Afrikaanse vissen van rond 1900 op zijn naam heeft staan. De naam delhezi eert de Belgische kunstenaar en natuuronderzoeker Henri Paul Delhez (1870 tot 1900), die de eerste exemplaren verzamelde en aantekeningen over de levenswijze van kwastsnoeken bijhield. Hij stierf jong, slechts een jaar nadat de vis zijn naam kreeg. Het geslacht Polypterus betekent letterlijk ‘met veel vinnen’, naar de losse rugvinnetjes.

In de handel en de literatuur gaat de soort onder meerdere namen: Delhezi-kwastsnoek, gebandeerde kwastsnoek en in het Engels barred bichir, bandback bichir of armoured bichir. Zijn dichtste verwanten zijn de kwastsnoeken uit het Congobekken, waaronder Polypterus ornatipinnis en Polypterus ansorgii. Van die laatste werd de Delhezi oorspronkelijk als ondersoort gezien. Wie in de winkel een kwastsnoek met een dwarsbandpatroon ziet, heeft dus niet altijd hetzelfde dier voor zich, dus kijk goed naar de vorm van de kop en de banden op de rug.

Het lichaam is bedekt met rombusvormige, niet overlappende ganoïdschubben, een stevige glazuurachtige laag die doet denken aan het pantser van uitgestorven oervissen. De grondkleur is grijsbruin tot groenig, met gele of groene spikkels en een lichtere buik. De bovenkaak steekt duidelijk voorbij de onderkaak, wat de vis een wat slaperig, bijna reptielachtig gezicht geeft. Opvallend is ook de rij losse vinnetjes op de rug, elk met een eigen stekel. Jonge dieren hebben, net als bij andere kwastsnoeken, uitwendige kieuwen, die met de groei verdwijnen.

In het wild is de vis beperkt tot de boven- en middenloop van de Congo. Hij jaagt ’s nachts en vertrouwt op zijn reukzin in plaats van op zijn ogen. Over populatiegrootte is weinig gepubliceerd, maar de IUCN heeft de soort beoordeeld en de soort komt in de handel in flinke aantallen voor. Tegenwoordig komt een groot deel van de dieren uit kwekerijen, waardoor de druk op wilde populaties beperkt blijft.

In het kort

Wetenschappelijke naamPolypterus delhezi
FamiliePolypteridae (kwastsnoeken)
HerkomstDemocratische Republiek Congo (middenloop van de Congo-rivier)
VindplaatsAfrika – DR Congo – Middenloop van de Congo
Maximale grootte35 – 40 cm
Minimale aquariumgrootte150 cm / 450 liter
Temperatuur24 – 29 °C
pH6,0 – 8,0
Hardheid (GH)5 – 20 °dGH
GroepsgrootteAlleen of met enkele soortgenoten van gelijke grootte
GedragRustige, schemer- en nachtactieve bodemrover; eet alles wat in de bek past
MoeilijkheidGemiddeld
Levensduur15 – 20 jaar
KarakterRoofvis (eet kleine vissen)
Eet kleine vissenJa
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenNee
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumNee
Minimale groepsgrootteAlleen of in een groep

Welke vissen passen bij de Delhezi-kwastsnoek?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Polypterus komt van het Griekse polys (‘veel’) en pteron (‘vin’), naar de vele kleine rugvinnetjes in plaats van één rugvin. Het geslacht werd in 1803 beschreven door Lacepède.

delhezi is een eerbetoon aan de Belgische kunstenaar en natuuronderzoeker Henri Paul Delhez (1870–1900), die het typemateriaal verzamelde en op basis van gesprekken met de lokale bevolking aantekeningen maakte over de leefwijze van kwastvinnigen.

De soort werd in 1899 beschreven door Boulenger.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

Polypterus delhezi komt voor in het centrale deel van het Congobekken in de Democratische Republiek Congo. Hij leeft in rustige delen van rivieren en beken, in meren en vooral in ondiepe, dicht begroeide overstromingsgebieden. Daar kruipt hij tussen wortels, waterplanten en ondergelopen vegetatie op zoek naar insectenlarven, garnalen, wormen en kleine visjes. Het water is er warm, vaak troebel of licht gekleurd door humusstoffen en niet altijd rijk aan zuurstof.

Juist dat laatste verklaart zijn bijzondere bouw. Kwastsnoeken hebben een gedeelde zwemblaas die als long werkt: ze happen regelmatig lucht aan het oppervlak. In de regentijd, als de rivier buiten haar oevers treedt, trekken de vissen de ondergelopen vlakten in om te paaien. In hetzelfde leefgebied vind je onder meer andere kwastsnoeken, rietalen, olifantsvissen, Synodontis-meervallen en diverse cichliden en karperzalmen.

Waterwaarden in het aquarium

Qua waterchemie is de Delhezi-kwastsnoek gelukkig niet kieskeurig. Leidingwater dat is ontdaan van chloor voldoet prima, zolang het maar schoon en stabiel is. Belangrijker dan exacte waarden is de afvalbelasting: een volwassen kwastsnoek eet stevig en produceert navenant.

  • Stroming: zwak tot matig; hij houdt van rustig water en is geen sterke zwemmer.
  • Zuurstof: dankzij de luchtademhaling tolerant, maar een goed bewogen oppervlak blijft gezond voor filterbacteriën en medebewoners.
  • Toegang tot lucht: laat altijd een paar centimeter ruimte tussen waterlijn en dekruit; zonder lucht verdrinkt hij letterlijk.
  • Verversing: wekelijks 30 – 40 procent, met aandacht voor voedselresten in de bodem.
  • Nitraat: redelijk tolerant, maar houd het laag; een ruim gedimensioneerd buitenfilter is geen luxe.

Aquarium en inrichting

Bij kwastsnoeken telt het bodemoppervlak veel meer dan de hoogte. Een lange, brede bak met een fijne zandbodem is ideaal, want de vis ‘loopt’ met zijn borstvinnen over de bodem en woelt er graag in rond. Grof, scherp grind is af te raden. Zorg voor schuilplaatsen van kienhout, holle stenen of stukken pvc-buis waar hij overdag kan liggen, maar laat ook een open strook voorin vrij.

Het allerbelangrijkste onderdeel is een goed sluitende afdekking. Kwastsnoeken zijn beruchte ontsnappingskunstenaars: elke opening voor een slang of kabel is een potentiële uitgang. Planten mogen, maar ze moeten stevig zijn, want de vis ploegt er gewoon doorheen. Anubias en Bolbitis op hout, of drijfplanten aan het oppervlak, overleven het doorgaans prima en dempen bovendien het licht.

Biotoop nabootsen: zandbodem met een laag gevallen bladeren, wortelhout dat over de bodem kruipt, gedempt licht en een deken van drijfplanten. Combineer met grotere Congo-bewoners en je hebt een overtuigend stukje overstromingsvlakte uit Centraal-Afrika.

Gedrag en gezelschap

Overdag ligt de Delhezi-kwastsnoek vaak doodstil tussen het hout, soms met de kop op een blad of steen. Tegen de avond wordt hij actiever en patrouilleert hij met langzame, slingerende bewegingen over de bodem. Hij jaagt vooral op geur: zijn ogen zijn matig, zijn neus uitstekend. Tegenover grotere medebewoners is hij vredig, maar alles wat in zijn bek past, verdwijnt vroeg of laat. Denk daarbij niet alleen aan kleine zalmpjes, maar ook aan slapende vissen of garnalen.

Goede medebewoners zijn stevige, niet te snelle en niet te bijterige vissen: grotere Synodontis-soorten, een Congotetra-groep is pas geschikt als de kwastsnoek nog klein is en de tetra’s volwassen zijn, en verder soorten als de vlindervis in de bovenlaag, mits die groot genoeg is. Andere kwastsnoeken, zoals de Senegal-kwastsnoek, kunnen samen met hem gehouden worden als er voldoende ruimte en schuilplaatsen zijn. Vermijd agressieve cichliden en vinbijters die zijn vinnetjes stukbijten, en natuurlijk alle kleine visjes en garnalen.

Voeding

In de natuur: insectenlarven, wormen, garnalen, kreeftachtigen en kleine vissen, die hij grotendeels op geur opspoort in de bodem en tussen de vegetatie.

In het aquarium: geef stevig vlees: diepvriesgarnalen, mosselvlees, stukjes witvis, regenwormen en voor jonge dieren rode muggenlarven. Veel exemplaren leren na verloop van tijd ook zinkende pellets voor carnivoren eten, wat handig is als basis. Voer bij voorkeur vlak na het uitdoen van het licht en twee tot drie keer per week een flinke portie bij volwassen dieren; ze worden anders snel te dik. Levende voedervissen zijn niet nodig en brengen vooral ziekterisico mee.

Voortplanting

Het kweken van Polypterus delhezi in het aquarium is zeldzaam, maar wel beschreven. Mannetjes herken je aan een duidelijk dikkere, vlezigere aarsvin. Het paaien wordt meestal uitgelokt door een nagebootste regentijd: flinke waterwissels met iets koeler en zachter water. Tijdens de paring vormt het mannetje met aars- en staartvin een kom rond de genitale opening van het vrouwtje, vangt de eitjes op, bevrucht ze en verspreidt ze tussen fijnbladige planten. De eitjes komen na enkele dagen uit en de jongen hebben opvallende uitwendige kieuwen, die verdwijnen naarmate ze opgroeien. Ouders en eieren moet je scheiden, want broedzorg is er niet. De meeste dieren in de handel zijn gekweekt in Azië of worden als wildvang ingevoerd.

Tips uit de praktijk

De Delhezi-kwastsnoek is de ideale ‘eerste echte’ kwastsnoek voor iemand die al een ruime bak heeft. Waar de Senegal-kwastsnoek wat saai grijs is en de sierbichir behoorlijk groot en prijzig, zit de Delhezi precies in het midden: mooi getekend, beheersbaar van formaat en ontzettend karaktervol. Het is geen vis die je gezelschapsaquarium opfleurt met kleur en beweging; het is een vis waar je naar gaat zitten kijken. Hoe hij met zijn borstvinnen het zand aftast, hoe hij opeens naar het oppervlak schiet om lucht te happen en dan langzaam terugzakt: dat blijft boeien.

Het grootste probleem bij veel houders is onderschatting. Je koopt een schattig diertje van tien centimeter, zet het in een gezelschapsaquarium met neons en guppen, en een half jaar later is de visstand opvallend uitgedund. Neem dat serieus: een kwastsnoek is een roofvis, ook al beweegt hij als een slak. Het tweede klassieke drama is ontsnappen. Het komt regelmatig voor dat een houder zijn kwastsnoek ’s ochtends opgedroogd achter de kast vindt, omdat er een hoekje van het dekruit openstond. Sluit werkelijk alles af.

Positief is hoe robuust de soort is als de basis goed staat. Ze zijn niet gevoelig voor iets hardere waterwaarden, ze eten vrijwel altijd en ze worden oud. Je moet dus wel bereid zijn om vijftien jaar of langer met dit dier te leven. In een bak van 180 centimeter met een groep grote Synodontis en een paar volwassen Congotetra’s kan een Delhezi ruim twaalf jaar oud worden en nog altijd even nieuwsgierig zijn bij het voeren.

Eerlijk advies: geschikt voor wie een groot, rustig aquarium heeft en een vis zoekt met persoonlijkheid in plaats van kleur. Niet geschikt voor wie een levendig gezelschapsaquarium met kleine vissen wil, of voor wie een open bak zonder deksel heeft.

Over de eerste weken na aankoop kunnen we kort zijn: geef hem tijd en laat hem met rust. Een nieuwe Delhezi ligt de eerste dagen vaak stil onder een stuk hout en eet pas als het licht uit is. Begin met iets wat sterk ruikt, zoals een stukje garnaal of mosselvlees, en leg dat vlak bij zijn schuilplaats. Bij de meeste dieren is het binnen een week gewoon. Jonge dieren uit Aziatische kweek eten doorgaans probleemloos, wildvang heeft soms wat meer overredingskracht nodig.

Na maanden zie je dat de vis een vaste ronde aflegt. Hij loopt elke avond dezelfde route langs het hout, tast het zand af en keert daarna terug naar zijn plek. Dat voorspelbare gedrag maakt hem prettig om te houden. Bij de combinatie met andere kwastsnoeken gaat het meestal goed als het om vissen van vergelijkbare grootte gaat, maar een Delhezi naast een veel kleinere kwastsnoek of een onbekende kweekdier kan wel problemen geven: de kleinste wordt dan soms gebeten of weggeduwd. Kijk de eerste weken dus goed naar de vinnen.

Ziektes ontstaan vooral bij slechte waterkwaliteit: witte plekken of ontstoken vinnetjes, meestal met een schoon filter en extra verversen te verhelpen. Ook knijpen de dieren soms als ze te lang in een kale bak staan zonder schuilplaatsen. Plant drijfplanten en geef hem een grot, dan blijft hij rustig en gezond. Wie het kweken wil proberen, heeft een aparte, goed beveiligde bak nodig.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Prachtig getekende, bijzondere ‘oervis’ met veel karakter
  • Blijft kleiner dan veel andere kwastsnoeken
  • Stelt weinig eisen aan de waterchemie
  • Vredig tegenover medebewoners die te groot zijn om op te eten
  • Kan heel oud worden en raakt gewend aan zijn verzorger

Nadelen

  • Eet kleine vissen en garnalen zonder aarzeling op
  • Ontsnapt door elke kier; een perfect sluitend deksel is verplicht
  • Vooral ’s avonds en ’s nachts actief
  • Vuile eter die een sterk filter en regelmatig onderhoud vraagt

Lees ook: Welke vissen passen bij elkaar? en Hoe richt je een biotopenaquarium in?.

Veelgestelde vragen over de Delhezi-kwastsnoek

Hoe groot wordt de Delhezi-kwastsnoek?

De Delhezi-kwastsnoek (Polypterus delhezi) wordt 35 tot 40 cm en is daarmee kleiner dan de echte reuzen onder de kwastsnoeken.

Hoe oud wordt de Delhezi-kwastsnoek?

Met goede verzorging wordt hij 15 tot 20 jaar oud. Neem hem dus alleen als je lang voor hem wilt zorgen.

Kun je meerdere Delhezi-kwastsnoeken samen houden?

Dat kan alleen of met enkele soortgenoten van gelijke grootte. Houd ze niet samen met grote verschillen in formaat, want hij eet alles wat in zijn bek past.

Hoe groot moet het aquarium zijn voor de Delhezi-kwastsnoek?

Een aquarium van minimaal 150 cm (450 liter) is nodig. Zorg voor een goed afgesloten deksel en schuilplekken, want hij is een nachtactieve bodemrover.

Wat eet de Delhezi-kwastsnoek?

Het is een vleeseter die alles eet wat in zijn bek past. Voer hem vooral in de schemering of in de avond, wanneer hij actief wordt.

Met welke vissen kun je de Delhezi-kwastsnoek combineren?

Kies alleen vissen die te groot zijn om op te eten, zoals de engelvinsynodontis en de olifantsvis. Kleine of smalle vissen kun je beter niet samen met hem houden.

Welke planten passen bij de Delhezi-kwastsnoek?

Stevige planten die op steen of hout groeien, zoals speerblad en Afrikaanse watervaren, kunnen goed tegen een grote bodemrover.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.