Indische watervaren (Ceratopteris thalictroides)

De Indische watervaren (Ceratopteris thalictroides) is een snelgroeiende, lichtgroene varen uit tropisch Azië die zowel in de bodem geplant als los drijvend aan het wateroppervlak gehouden kan worden. Met zijn fijn ingesneden bladeren, zijn honger naar voedingsstoffen en het gemak waarmee hij nieuwe plantjes vormt, is hij een van de bekendste en meest veelzijdige aquariumplanten voor beginners.

Indische watervaren (Ceratopteris thalictroides) met fijn ingesneden lichtgroene bladeren
Eigen foto van Alessandro

Over deze plant

Ceratopteris thalictroides is een echte varen en vormt dus geen bloemen of zaden, maar verspreidt zich met sporen en met kleine plantjes die op het blad ontstaan. De soort hoort bij de lintvarenfamilie (Pteridaceae). Het geslacht Ceratopteris is bijzonder, omdat het het enige geslacht van varens met één soort sporen is dat volledig in het water leeft. Vroeger werd het geslacht in een eigen familie geplaatst, de Parkeriaceae, maar genetisch onderzoek laat zien dat het bij de lintvarens hoort, verwant aan de mangrovevaren Acrostichum.

In de handel heeft de plant veel namen. In Nederland en België kom je Indische watervaren, eikenbladvaren en hoornvaren tegen; in het Engels heet hij water sprite, Indian fern of water hornfern. Een vorm met extra fijn verdeeld blad wordt vaak als Sumatravaren of als Ceratopteris thalictroides ‘Fein’ verkocht, soms ook onder de oude naam Ceratopteris siliquosa. Planten met grovere, bredere bladslipjes worden in de handel meestal als Ceratopteris cornuta aangeboden. Of dat een aparte soort is, is onder botanici nog niet uitgemaakt.

Ook de soort zelf blijkt ingewikkelder dan gedacht. Onderzoek van Masuyama en Watano wijst erop dat wat lang als één soort werd gezien, in werkelijkheid uit meerdere nauw verwante soorten bestaat, waaronder Ceratopteris gaudichaudii, C. froesii en C. oblongiloba. Voor de aquariumhouder maakt dat weinig verschil: de planten in de handel worden vrijwel allemaal onder de naam Ceratopteris thalictroides verkocht en hebben dezelfde verzorging nodig.

De plant heeft twee soorten bladeren. De onvruchtbare bladeren zijn breder, lichtgroen en diep ingesneden, met brede lobben. De vruchtbare bladeren groeien rechter omhoog, zijn langer en veel fijner verdeeld, met smalle slipjes waarvan de randen naar onderen zijn omgerold om de sporendoosjes te beschermen. Onder water ontstaan vooral de fijne, open bladeren die het aquarium een luchtig uiterlijk geven. Opvallend zijn verder de dikke, sponsachtige bladstelen vol lucht, waardoor losgeraakte plantdelen blijven drijven.

In het kort

Wetenschappelijke naamCeratopteris thalictroides (L.) Brongn. (synoniem Acrostichum thalictroides)
FamilieLintvarenfamilie (Pteridaceae)
HerkomstTropisch Azië; als soortgroep wijdverbreid in de tropen
VindplaatsAzië – van India en Zuid-China via Zuidoost-Azië tot Nieuw-Guinea en Australië – Moerassen, vijvers, rijstvelden en stille delen van trage rivieren
Hoogte15 – 50 cm
GroeisnelheidSnel
LichtGemiddeld
CO2Niet nodig (aanbevolen voor de mooiste groei)
Temperatuur20 – 28 °C
pH5,0 – 8,0
Hardheid (GH)2 – 20 °dGH
Plaats in het aquariumMiddengrond, achtergrond, drijvend
VermeerderingAdventiefplantjes op de bladeren
MoeilijkheidMakkelijk

Natuurlijke leefomgeving

In het wild groeit de Indische watervaren in stilstaand of nauwelijks stromend water: moerassen, moerasbossen, sagomoerassen, natuurlijke en gegraven vijvers, sloten en rijstvelden, en in rustige inhammen langs trage rivieren. De plant wortelt daar in de modder of drijft op het water, vaak in grote aantallen rond drijvend hout en andere drijvende vegetatie. Hij staat in de volle zon tot halfschaduw, meestal in het laagland tot zo’n 500 meter hoogte, al is hij tot ongeveer 1.300 meter gevonden.

Veel van die wateren vallen in het droge seizoen deels droog. In de natuur gedraagt de plant zich daarom vaak als een eenjarige: hij groeit razendsnel in het natte seizoen, vormt sporen en komt het volgende jaar terug uit die sporen. In het aquarium, waar het water nooit verdwijnt, kan dezelfde plant jarenlang doorgroeien.

In grote delen van Azië is de plant ook bekend als groente. De jonge bladeren worden gekookt gegeten of als salade gebruikt, vergelijkbaar met waterkers. Er zijn aanwijzingen dat sommige varens, mogelijk ook deze soort, bij consumptie schadelijke stoffen bevatten; als aquariumplant speelt dat geen rol.

Verzorging in het aquarium

De Indische watervaren is makkelijk zolang er voldoende voeding en licht is. Het is een echte snelgroeier die veel nitraat en fosfaat uit het water haalt, en daarmee algen de wind uit de zeilen kan nemen.

  • Licht: gemiddeld licht is genoeg. Bij meer licht wordt de plant compacter en voller; bij weinig licht groeit hij open en lang, met grotere afstanden tussen de bladeren.
  • CO2: niet nodig. Extra CO2 geeft wel een snellere, vollere groei en grotere planten.
  • Voeding en bemesting: een regelmatige vloeibare volledige mest met ijzer en kalium is belangrijk. Omdat de plant snel groeit, merk je tekorten snel aan bleke of glazige bladeren.
  • Water: de plant is weinig kieskeurig en groeit in zacht tot hard water, met een pH van ongeveer 5 tot 8. Een temperatuur tussen 20 en 28 °C is ideaal.
  • Snoeien: verwijder regelmatig de oudste en grootste bladeren aan de buitenkant van de rozet, zodat de plant compact blijft en planten eronder niet te veel schaduw krijgen.

Planten en vermeerderen

De Indische watervaren is een rozetplant: alle bladeren groeien uit één hart. Plant hem in de bodem met de wortels in het zand of grind, maar laat het hart net boven de bodem uitsteken. Wordt het hart ingegraven, dan kan de plant gaan rotten. Planten uit de winkel hebben soms nog weinig wortels; haal de steenwol voorzichtig weg en zet de plant eventueel tijdelijk vast tussen twee stenen tot hij zelf wortelt.

Wie de plant liever laat drijven, legt hem gewoon op het wateroppervlak. Hij vormt dan een dichte mat met hangende wortels en vaak bredere, stevigere bladeren. Geplant groeit hij onder water doorgaans mooier en voller, drijvend is hij juist ideaal als schaduw en schuilplaats.

Vermeerderen gaat bijna vanzelf. In de inkepingen van oudere bladeren ontstaan kleine plantjes met eigen wortels en blaadjes. Die laten vanzelf los of kunnen worden afgenomen zodra ze een paar blaadjes hebben. Een ouder blad met beginnende plantjes kan ook los op het water worden gelegd; na enkele weken groeien daar jonge planten uit die geplant kunnen worden. Ook afgebroken bladstukken vormen vaak nieuwe plantjes.

Geschikt voor

De Indische watervaren past in vrijwel elk tropisch gezelschapsaquarium, ook in kleinere bakken, en is ook geschikt voor een nieuw ingericht aquarium, omdat hij snel veel voeding opneemt. Geplant werkt hij als luchtige solitair in de middengrond of als vulling van de achtergrond; drijvend geeft hij beschutting en dempt hij het licht.

Labyrintvissen zoals de diklipgoerami gebruiken de drijvende planten graag als basis voor hun schuimnest, en jonge visjes en garnalen vinden schuilplaatsen tussen de hangende wortels. Voor een Aziatisch biotoopaquarium is het een logische keuze, bijvoorbeeld samen met de Indische waterster. Meer ideeën staan op de pagina over Aziatische biotopen. Vissen die graag planten eten, zoals goudvissen en grotere cichliden, zullen de zachte bladeren wel aanvreten.

Tips uit de praktijk

Houders merken vaak dat een nieuwe Indische watervaren in de eerste weken een paar bladeren verliest of dat oude bladeren glazig worden. Planten uit de kwekerij zijn vaak boven water opgekweekt en moeten wennen aan het leven onder water. Verwijder de slechte bladeren; de nieuwe bladeren uit het hart zijn al aangepast.

Gele of bleke bladeren wijzen meestal op een tekort aan voeding, vooral ijzer, kalium of stikstof. Omdat de plant zo snel groeit, is hij een goede graadmeter voor de bemesting in het aquarium. Bruin wordende bladranden kunnen ook ontstaan als drijvende bladeren tegen een dekglas of lamp aanliggen en uitdrogen of verbranden.

Drijvend kan de plant zo snel uitbreiden dat hij het hele wateroppervlak bedekt. Dat neemt licht weg van de planten eronder en kan de gasuitwisseling verminderen. Advies: haal elke week of om de week een deel van de planten weg en houd een open plek aan het oppervlak vrij.

In open aquaria kan de plant bladeren boven het water vormen. Die zien er anders uit dan de onderwaterbladeren: steviger, breder en soms met de smalle, vruchtbare bladeren waarop sporen ontstaan. Dat is normaal gedrag en geen teken van ziekte. Gooi overtollige planten nooit weg in sloten of vijvers, maar in de groenbak.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Makkelijk en snelgroeiend, ook voor beginners
  • Neemt veel voeding op en helpt zo algen te beperken
  • Kan zowel geplant als drijvend worden gehouden
  • Vermeerdert zich vanzelf via plantjes op het blad
  • Biedt schuilplaatsen voor jonge vissen en een basis voor schuimnesten

Nadelen

  • Groeit zo snel dat regelmatig snoeien en uitdunnen nodig is
  • Drijvend kan hij het licht voor andere planten wegnemen
  • Zachte bladeren worden door planteneters aangevreten
  • Reageert snel op tekorten in de bemesting

Veelgestelde vragen over de Indische watervaren

Hoe snel groeit de Indische watervaren?

Snel. Bij gemiddeld licht en een goede bemesting vormt de plant elke week nieuwe bladeren en kan hij binnen enkele maanden uitgroeien tot een rozet van 30 cm of meer. Drijvend breidt hij zich via jonge plantjes vaak nog sneller uit.

Heeft Ceratopteris thalictroides veel licht en CO2 nodig?

Nee. Gemiddeld licht is voldoende en CO2 is niet nodig, al geeft extra CO2 een vollere groei. Belangrijker is een regelmatige bemesting, omdat de plant veel voedingsstoffen verbruikt.

Moet de Indische watervaren geplant of vastgebonden worden?

Geen van beide is verplicht. De plant kan in de bodem worden geplant, met het hart boven de bodem, of los op het water drijven. Vastbinden op hout zoals bij de javavaren is niet nodig en werkt minder goed, omdat de plant graag in de bodem of vrij in het water wortelt.

Waarom smelt de Indische watervaren of wordt hij geel?

Kort na aankoop verliest de plant vaak bladeren die boven water zijn gekweekt. Gele of bleke bladeren later wijzen meestal op een tekort aan voeding, zoals ijzer, kalium of stikstof. Rotting aan de basis ontstaat vaak doordat het hart te diep is ingegraven.

Met welke vissen is de Indische watervaren geschikt?

Met vrijwel alle rustige gezelschapsvissen, zoals goerami’s, kempvissen, rasbora’s, tetra’s, levendbarenden en garnalen. Labyrintvissen bouwen er graag schuimnesten onder. Goudvissen en grote plantenetende cichliden eten de zachte bladeren vaak op.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke plant en elk aquarium is anders: let op je licht, bemesting en waterwaarden en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.