Spionnen onder water: zo praten vissen met elkaar zonder dat jij het hoort

Vissen lijken stil, maar ze communiceren de hele dag: met kleuren, dansjes, geurstoffen, elektrische signalen en zelfs knorgeluidjes. Zo herken je het in je eigen aquarium.

Kijk je naar een aquarium, dan lijkt het een stille wereld. Je hoort het filter zoemen, maar de vissen zelf zeggen niets. Toch wordt er in die bak de hele dag gepraat. Vissen sturen elkaar berichten met kleuren, houdingen, dansjes, geurstoffen en soms zelfs met geluid. Alleen gebruiken ze daarvoor kanalen die wij mensen niet of nauwelijks oppikken. Als je weet waar je op moet letten, zie je opeens een heel gesprek.

Kleur: het belangrijkste signaal

Voor veel vissen is kleur de duidelijkste manier om iets te zeggen. En kleur is bij vissen niet vast: veel soorten kunnen hun kleur binnen seconden of minuten veranderen.

  • “Ik ben de baas.” Een dominant mannetje kleurt vaak het felst. Bij veel cichliden, zoals de Malawi cichliden, zie je dat het sterkste mannetje de mooiste kleuren heeft, terwijl ondergeschikte mannetjes vaal blijven. Verdwijnt de baas, dan kleurt een ander mannetje vaak binnen enkele dagen op.
  • “Kijk naar mij.” In de paartijd laten mannetjes hun mooiste kleuren zien om een vrouwtje te lokken.
  • “Laat me met rust.” Een vis die bang of gestrest is, wordt vaak bleek of krijgt donkere strepen. Ook dat is een boodschap aan de rest.
  • “Ik zorg voor jongen.” Veel cichliden krijgen een speciaal broedkleed als ze eieren of jongen hebben, zodat iedereen weet dat ze die plek verdedigen.

Voor jou als houder is dit handig: een vis die opeens bleek wordt of vreemde strepen krijgt, vertelt je dat er iets is. Dat kan stress zijn, ruzie of een probleem met het water.

Dansjes en houdingen

Vissen gebruiken hun hele lijf om iets duidelijk te maken.

  • Imponeren. De kempvis is hier het bekendste voorbeeld van. Ziet een mannetje een ander mannetje, dan zet hij zijn kieuwdeksels open, spreidt hij zijn vinnen en maakt hij zich zo groot mogelijk. Hij zegt daarmee: “Dit is mijn plek.”
  • Staartslaan. Twee vissen die naast elkaar staan en met hun staart drukgolven naar elkaar sturen, meten hun krachten zonder te bijten.
  • Baltsdansjes. Bij veel soorten zwemt het mannetje in zigzag of in cirkels om het vrouwtje heen, of laat hij haar zien waar het nest is.
  • Onderdanig gedrag. Een vis die zijn vinnen inklapt, schuin gaat hangen of zich wegdraait, zegt: “Ik wil geen ruzie.”

Ja, sommige vissen maken écht geluid

Dat vissen stil zijn, klopt niet helemaal. Een flink aantal soorten maakt geluid, alleen meestal zo zacht of zo laag dat je het buiten het water nauwelijks hoort.

  • Knorrende goerami’s. De naam zegt het al. De knorrende goerami en de dwergknorrepot maken knorrende of krakende geluidjes met hun borstvinnen. Ze doen dat vooral bij ruzies en bij het baltsen. In een stille kamer kun je het soms gewoon horen als je dichtbij het glas zit.
  • Pantsermeervallen. Veel corydoras maken kleine klikgeluidjes door een stekel in hun borstvin te bewegen. Onderzoekers vermoeden dat dit een rol speelt bij het baltsen en bij schrikreacties.
  • Synodontis-meervallen kunnen ook geluid maken met hun borstvinstekels, vooral als ze worden opgepakt of zich bedreigd voelen.
  • Cichliden laten bij sommige soorten zachte brom- of tikgeluiden horen tijdens de balts.

Veel karperachtigen, zalmachtigen en meervallen hebben bovendien een slim gehoor. Een reeks kleine botjes verbindt hun zwemblaas met het binnenoor, waardoor ze geluid en trillingen goed oppikken.

Dwergknorrepot, een kleine labyrintvis die knorrende geluidjes kan maken
De dwergknorrepot maakt knorrende geluidjes met zijn borstvinnen. Eigen foto: Alessandro.

Geurberichten: het alarmsignaal

Vissen ruiken heel goed, en ze gebruiken geur ook om te communiceren. Een bekend voorbeeld is het zogenoemde schrikstof. Bij veel karperachtigen, tetra’s en meervallen komt bij een verwonding van de huid een stof vrij. Andere vissen van de school ruiken die stof en reageren meteen: ze zwemmen dichter bij elkaar, schieten weg of zakken naar de bodem. Het is een soort onderwater-alarmbel.

Ook in de paartijd spelen geurstoffen een rol. Een vrouwtje dat klaar is om eieren te leggen, kan dat via stoffen in het water laten merken.

De zijlijn: voelen wat de ander doet

Langs de flank van een vis loopt vaak een fijne lijn van stipjes: de zijlijn. Daarmee voelt een vis de kleinste waterbewegingen. Zo weet een vis in een school precies wat zijn buren doen, ook zonder te kijken. Daardoor kan een school tetra’s tegelijk een bocht maken, alsof iemand het commando geeft. Het is geen praten in de gewone zin, maar wel continu informatie uitwisselen.

Elektrische berichten

Sommige vissen gaan nog een stap verder. Olifantsvissen en mesvissen, die je vindt in de groep Olifantsvis, mesvis en aal, wekken zwakke elektrische velden op. Daarmee zoeken ze in troebel water hun weg en vinden ze voedsel. Ze gebruiken die signalen ook om met soortgenoten te communiceren, bijvoorbeeld om te laten weten wie de baas is.

Wat betekent dit voor jouw aquarium?

  • Geef vissen schuilplekken. Een vis die een ruzie verliest, moet zich kunnen terugtrekken.
  • Houd scholenvissen in een groep. Een school werkt alleen als er genoeg vissen zijn die elkaars signalen oppikken. Op elke soortpagina staat de minimale groepsgrootte.
  • Combineer niet zomaar. Vissen die elkaars signalen verkeerd begrijpen of juist steeds uitdagen, geven stress. Check je combinatie in de Combinatiechecker.
  • Tik niet op het glas. Vissen voelen die trillingen veel sterker dan je denkt.
  • Kijk naar kleur en houding. Je vissen vertellen je vaak eerder dat er iets mis is dan een watertest.

Veelgestelde vragen

Kan ik mijn vissen horen?

Soms wel. Knorrende goerami’s zijn in een stille kamer hoorbaar. Voor andere soorten heb je een onderwatermicrofoon nodig.

Herkennen vissen hun eigenaar?

Veel vissen leren dat een bepaalde persoon voer brengt en komen dan naar voren. Of ze jou als persoon herkennen, verschilt per soort, maar dat ze reageren op jouw komst zie je bij veel aquariumvissen.

Vissen zijn niet stil, ze gebruiken alleen andere kanalen: kleur, houding, geur, trillingen, elektriciteit en soms echt geluid. Wie leert kijken, ziet in zijn eigen aquarium de hele dag een gesprek.

Geschreven door Alessandro van der Weerden
Ruim 10 jaar aquariumhouder en jarenlang werkzaam in een aquariumspeciaalzaak. Ik schrijf en controleer alle artikelen op AquaKompas zelf. Zie je een fout? Laat het me weten.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *