Victoriameer biotoopaquarium: haplochromines en rotskust

Victoriameer biotoop onderwater met rotsen en cichliden

Zo’n 15.000 jaar geleden was het Victoriameer een droge vlakte. Toen het klimaat natter werd, liep het bekken weer vol, en in een evolutionair oogwenk ontstonden er honderden nieuwe cichlidesoorten: algengrazers, slakkenkrakers, insecteneters, viseters en zelfs soorten die de eieren uit de bek van andere cichliden roven. Biologen spreken van de snelste soortvorming die ooit bij gewervelde dieren is vastgesteld. Een eeuw later stond datzelfde wonder op het punt te verdwijnen.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw werd de Nijlbaars (Lates niloticus) in het meer uitgezet om de visserij een impuls te geven. Decennialang leek er weinig te gebeuren, tot de populatie in de jaren tachtig explodeerde. Tegelijk nam de vervuiling toe: landbouw en groeiende steden spoelden voedingsstoffen in het meer, algen bloeiden, het water werd troebeler en de diepere lagen raakten zuurstofloos. In de jaren negentig overwoekerde waterhyacint grote delen van de oevers. Van de naar schatting 500 endemische haplochromines verdween volgens ruwe schattingen zo’n 40 procent, of werd zo zeldzaam dat ze niet meer werden teruggevonden. Sommige soorten bestaan vandaag alleen nog in aquaria van kwekers, dierentuinen en het internationale soortbehoudsprogramma.

Dat maakt een Victoriabiotoop bijzonder. Je bootst niet alleen een landschap na, je houdt ook een stukje levende geschiedenis in stand. Het meer zelf ligt op de grens van Oeganda, Kenia en Tanzania, op ongeveer 1130 meter hoogte. Met bijna 69.000 vierkante kilometer is het het grootste meer van Afrika en het grootste tropische meer ter wereld, maar het is verrassend ondiep: gemiddeld circa 40 meter, op het diepste punt ruim 80 meter. Langs de kust en rond de honderden eilanden liggen rotskusten van afgeronde granietblokken, zandige baaien en uitgestrekte papyrusmoerassen. Het water is in de open baaien groenig en vaak troebel door plankton; langs de rotseilanden in het zuiden, zoals rond Makobe en in de Mwanza-golf, is het helderder en zie je de felrode en blauwe mannetjes van Pundamilia boven hun rotsen staan. Twee regenseizoenen (maart tot mei en oktober tot december) brengen wisselende waterstanden, maar de temperatuur blijft door de ligging rond de evenaar het hele jaar vrijwel gelijk.

Het water: mild en zachter dan je denkt

Victoria wordt vaak in één adem genoemd met Malawi en Tanganyika, maar het water verschilt sterk. Het meer wordt vooral gevoed door regen, die direct op het enorme oppervlak valt, en door rivieren zoals de Kagera. De uitstroom via de Witte Nijl is beperkt, maar de bodem rond het meer bestaat uit oude, mineraalarme gesteenten. Het resultaat is water dat licht basisch is, maar veel minder mineralen bevat dan dat van de andere grote riftmeren.

  • Temperatuur: 24 tot 27 °C, het hele jaar door.
  • pH: 7,2 tot 8,5 in het open meer; in dichtbegroeide moerassen lager.
  • GH: in het meer laag, circa 3 tot 6 °dGH. In het aquarium voelen Victoriacichliden zich prima bij 6 tot 12 °dGH.
  • KH: circa 4 tot 6 °dKH; in het aquarium 5 tot 10.
  • Geleidbaarheid: circa 90 tot 130 µS/cm, duidelijk lager dan Malawi en Tanganyika.
  • Stroming: licht; golfslag langs de rotskust.
  • Kleur en helderheid: groenig door plankton, met een zicht van één tot enkele meters; langs rotseilanden helderder.

Voor de aquariaan is dit goed nieuws: middelhard Nederlands leidingwater met een pH van 7,5 tot 8 is voor vrijwel alle Victoriasoorten geschikt. Extra zouten of koraalgruis zijn meestal overbodig. Wat wel telt, is schoon water. Haplochromines eten veel, groeien snel en zijn actieve zwemmers. Ververs wekelijks 30 procent en houd het nitraat onder de 25 mg/l.

Haplochromines en hun buren

De cichliden van het Victoriameer behoren bijna allemaal tot de haplochromines: middelgrote muilbroeders (8 tot 15 cm) waarbij de vrouwtjes de eieren en jongen in de bek uitbroeden en de mannetjes in felle kleuren pronken. Veel soorten zijn wetenschappelijk nog niet formeel beschreven en worden onder handelsnamen of met ‘sp.’ verhandeld. Koop ze bij voorkeur van kwekers die de vindplaats kunnen noemen en de lijn zuiver houden.

  • Nyererei-cichlide (Pundamilia nyererei), mannetjes met een vuurrode rug en geel-blauwe flanken; leeft boven rotsen in helder water.
  • Pundamilia-cichlide (Pundamilia pundamilia), blauwe mannetjes op dezelfde rotsen; een schoolvoorbeeld van soortvorming door kleurvoorkeur.
  • Rock kribensis (Haplochromis sauvagei), een rotsbewoner die van slakken en algen leeft.
  • Alluaud-cichlide (Astatoreochromis alluaudi), een slakkenkraker met krachtige keeltanden; ook in omliggende meren.
  • Zebra obliquidens (Astatotilapia latifasciata), uit het aangrenzende Kyogameer; zwart-geel gestreept.
  • Chilotes (Paralabidochromis chilotes), met opvallend dikke lippen waarmee hij insectenlarven uit spleten zuigt.
  • Chromogynos (Paralabidochromis chromogynos), waarvan ook de vrouwtjes kleurrijk zijn.
  • Groene haplochromis (Neochromis omnicaeruleus), een algengrazer van de rotskust met veel kleurvormen.
  • Nubila (Astatotilapia nubila), mannetjes zwart met rode vinnen; ook in moerassen en rivieren.
  • Haplochromis sp. ‘Flameback’, een kleine, vurig rode soort uit het Victoria- en Kyogagebied.
  • Plantenetende haplochromis (Xystichromis phytophagus), grazer van plantenvelden; zeldzaam in de hobby.
  • Ishmaeli (Labrochromis ishmaeli), een slakkenkraker die in de natuur nagenoeg verdwenen is.
  • Victoria-synodontis (Synodontis afrofischeri), een bescheiden meerval voor de bodem.
  • Victoria-tilapia (Oreochromis esculentus) en Oreochromis variabilis, de oorspronkelijke tilapia’s van het meer; beide sterk bedreigd en alleen voor zeer grote bakken.

De belangrijkste regel: houd per soort één mannetje met drie tot vijf vrouwtjes en combineer geen nauw verwante soorten met vergelijkbare vrouwtjes. Victoriacichliden kruisen gemakkelijk; de soorten in het meer bleven juist gescheiden doordat vrouwtjes in helder water op kleur kozen. In het aquarium valt die barrière vaak weg. Pundamilia nyererei en Pundamilia pundamilia samen houden is dan ook af te raden. Combineer Victoriasoorten evenmin met mbuna uit het Malawimeer: die zijn feller en hebben ander voer nodig.

Samenstellingen

Rode en blauwe rotskust (vanaf 120 cm, circa 300 liter)
1 mannetje en 4 vrouwtjes Pundamilia nyererei, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Neochromis omnicaeruleus, 3 Synodontis afrofischeri. Rood tegen groenblauw, en de vrouwtjes zijn goed uit elkaar te houden.

Slakkenkrakers en grazers (vanaf 150 cm, circa 400 liter)
1 mannetje en 3 vrouwtjes Alluaud-cichlide, 1 mannetje en 4 vrouwtjes rock kribensis, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Paralabidochromis chilotes. Een ideale bak om een slakkenplaag biologisch op te lossen.

Victoria en Kyoga (vanaf 150 cm, circa 400 liter)
1 mannetje en 4 vrouwtjes zebra obliquidens, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Haplochromis sp. ‘Flameback’, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Pundamilia pundamilia. Geel-zwart, rood en blauw: drie duidelijk verschillende kleurpatronen.

Soortbehoudsbak (vanaf 100 cm, circa 200 liter)
Eén zeldzame soort, zoals Labrochromis ishmaeli of Xystichromis phytophagus, in een groep van 1 mannetje en 5 vrouwtjes. Zonder andere cichliden blijft de lijn zuiver en kun je jongen doorgeven aan andere kwekers.

Inrichting

Bodem

Fijn zand of zeer fijn grind (tot 2 mm) in een natuurlijke, beige tot grijze tint. Haplochromines graven paaikuilen en zeven zand door hun bek, dus vermijd scherp of grof materiaal. Een laag van vijf centimeter is genoeg.

Stenen

De rotskust van het Victoriameer bestaat uit afgeronde, grijze granietblokken. Bouw met ronde keien drie of vier losse rotsgroepen, elk met een paar holtes, en laat daartussen zandstroken vrij. Zo kan elk mannetje een eigen territorium claimen en verliezen ondergeschikte mannetjes en vrouwtjes elkaar uit het oog. Zet de stenen op een bodemplaat; ook haplochromines graven.

Hout

Op de rotskust speelt hout geen rol. Wie een papyrusbaai nabootst, kan een paar donkere wortels of takken gebruiken als verbeelding van ondergelopen oevervegetatie, maar houd het beperkt.

Planten

In tegenstelling tot de rotskust van Malawi en Tanganyika zijn de baaien van het Victoriameer redelijk plantrijk. Haplochromines snoepen wel van zachte bladeren, en de plantenetende soorten eten alles. Een overzicht van realistische opties:

  • Vallisneria spiralis, groeit in zandige baaien van het meer; stevig en snel.
  • Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum), komt in het meer voor en is zo goed als onverwoestbaar.
  • Tijgerlotus (Nymphaea lotus), groeit in Oost-Afrikaanse wateren en geeft schaduw.
  • Blauwe waterlelie (Nymphaea nouchali var. caerulea), de klassieke Afrikaanse lelie van ondiepe baaien.
  • Fonteinkruid (Potamogeton-soorten), in rustige, ondiepe delen.
  • Nimfkruid (Najas horrida), fijn en vertakt.
  • Ottelia (Ottelia ulvifolia), met brede, doorschijnende bladeren.
  • Watersla (Pistia stratiotes) drijft langs de oevers, maar staat net als waterhyacint op de EU-lijst van invasieve exoten en is hier niet toegestaan.
  • Kranswier (Chara-soorten), op zandige bodems.
  • Dwergvallisneria (Vallisneria nana), Australisch, maar een bruikbare vervanger in kleinere bakken.
  • Speerblad (Anubias barteri var. barteri) en dwergspeerblad, West-Afrikaans, maar bestand tegen vraatzucht.
  • Afrikaanse uienplant (Crinum calamistratum), taai en wordt zelden aangevreten.
  • Afrikaanse watervaren (Bolbitis heudelotii), op steen.
  • Oever: papyrus (Cyperus papyrus), dé plant van de Victoriamoerassen; in een open bak of paludarium een sprekende achtergrond. Gebruik nooit waterhyacint: die is in de EU verboden en heeft het meer zelf grote schade toegebracht.

Voorbeeldopzet: een rotseiland in de Mwanza-golf

Een bak van 150 x 50 x 50 cm (circa 375 liter) vormt de basis. Op de bodemplaat ligt vijf centimeter beige zand. Drie rotsgroepen van ronde grijze granietkeien staan verspreid over de bak: een grote groep links achter, een middelgrote rechts en een lage groep vooraan in het midden, elk met twee of drie holtes. Tussen de groepen loopt open zand, waar mannetjes paaikuilen kunnen graven. Rechts achter staat een dicht veld Vallisneria spiralis, en aan het oppervlak drijft wat hoornblad, zodat het licht hier en daar gefilterd valt. Een tijgerlotus links in het zand maakt het beeld van een beschutte baai af.

De bezetting volgt de samenstelling ‘Rode en blauwe rotskust’, aangevuld met een tweede grazer: 1 mannetje en 4 vrouwtjes Pundamilia nyererei, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Neochromis omnicaeruleus, 1 mannetje en 4 vrouwtjes rock kribensis en 3 Synodontis afrofischeri. Voer gevarieerd met een plantaardige basis (spirulina, gebroeide sla of spinazie) en daarnaast kreeftjes, muggenlarven en artemia.

Een buitenfilter met een omloop van vier tot vijf keer de bakinhoud per uur, met de uitstroom net onder het oppervlak voor golfslag, houdt het water schoon en zuurstofrijk. Verlichting neutraalwit (circa 5500 tot 6500 K), negen uur per dag; een beetje algengroei op de stenen is welkom. De verwarming staat op 25 °C. Streefwaarden: pH 7,5 tot 8,2, GH 6 tot 12, KH 5 tot 10, nitraat onder 25 mg/l, met wekelijks 30 procent verversen met gewoon, ontchloord leidingwater van dezelfde temperatuur.