Ergens in de bergen van Papoea-Nieuw-Guinea ligt een meer zo helder dat je de bodem op meters diepte ziet, en daarin zwemmen regenboogvissen in een blauw dat geen foto goed vangt. Een paar honderd kilometer westelijker kleurt een andere soort vuurrood in een groot laaglandmeer, en op de Vogelkop zwemt een vis die van voren blauw en van achteren oranje is. De meren van Nieuw-Guinea hebben elk hun eigen regenboogvis, en elk meer is een biotoop op zich.
Wat deze meren gemeen hebben, is hun isolement. Ze liggen ingesloten tussen bergen, in kalksteengebieden of in oude riviervalleien, en hun vissen hebben zich over duizenden jaren los van de rest ontwikkeld. Daardoor zijn veel meren thuis van soorten die nergens anders voorkomen: endemen met een piepklein verspreidingsgebied. Dat maakt ze bijzonder, maar ook kwetsbaar. Uitgezette tilapia en karpers, vervuiling, houtkap en mijnbouw bedreigen meerdere soorten, en een aantal leeft inmiddels vooral voort dankzij kwekers in het aquarium.
Onder water is het beeld van een meerbiotoop anders dan dat van een beek. Er is weinig stroming, het water is helder en het licht valt fel tot op grote diepte. De oeverzone bestaat uit zand, kalksteen, ondergedompeld hout en uitgestrekte velden waterplanten, terwijl het open water de jachtgrond is van grote scholen regenboogvissen. Seizoensinvloeden zijn er wel, met hogere waterstanden in de regentijd, maar het meer blijft stabiel: temperatuur en waterchemie schommelen veel minder dan in een beek.
Waterwaarden: helder, hard en stabiel
De meeste van deze meren liggen in kalksteengebieden. Het water is daardoor middelhard tot hard, met een hoge carbonaathardheid en een pH boven de 7, soms tot 8,5 of hoger. Het water is extreem helder door de lage voedingsrijkdom en de filterende werking van kalk. Voor het aquarium is dat goed nieuws: middelhard tot hard Nederlands leidingwater sluit er prima op aan.
| Temperatuur | 22 – 30 °C, afhankelijk van hoogte (Kutubu koeler, Sentani warmer) |
|---|---|
| pH | 7,2 – 8,5 |
| GH | 8 – 20 °dGH |
| KH | 6 – 15 °dKH |
| Geleidbaarheid | ca. 250 – 600 µS/cm |
| Stroming | Zwak; golfslag aan de oever |
| Helderheid | Zeer helder, kleurloos |
| Licht | Fel, open hemel |
Fel licht en een donkere achtergrond halen de kleuren het best naar boven. Een beetje oppervlaktebeweging voor zuurstof is genoeg; laat de stroming zwak en geef de vissen vooral ruimte in de lengte. Ververs wekelijks 25 tot 30 procent; meerregenboogvissen zijn gevoelig voor stijgende nitraatwaarden.
Drie meren, drie werelden
Kutubumeer: het blauwe juweel in de bergen
Het Kutubumeer ligt op ongeveer 800 meter hoogte in de Southern Highlands van Papoea-Nieuw-Guinea, ingesloten door kalksteenheuvels en regenwoud. Het meer is zo’n 19 km lang en tot 70 meter diep, met opvallend helder water. De oevers zijn rijk begroeid met kranswieren, fonteinkruiden en vallisneria, met tussen het groen stukken kalksteen en verzonken hout. Door de hoogte is het water iets koeler dan in het laagland, meestal 22 tot 26 °C.
Het Kutubumeer is een hotspot van endemen. De bekendste is de blauwe regenboogvis (Melanotaenia lacustris), met turquoise tot kobaltblauwe mannetjes. Daarnaast leven er onder meer de Kutubu-slaapgrondel (Mogurnda kutubuensis), de Kutubu-hardyhead (Craterocephalus lacustris) en de endemische meerval Oloplotosus torobo, die in de handel vrijwel niet te krijgen zijn.
Iets oostelijker ligt het kleine Teberameer, eveneens kalkrijk en helder, waar de Lake Tebera-regenboogvis (Melanotaenia herbertaxelrodi) leeft: een gele regenboogvis met een donkere lengteband. Hij past qua water en inrichting bij een Kutubu-opzet, maar hoort er strikt genomen niet in thuis.
Samenstelling Kutubu (vanaf 150 cm, ca. 350 liter): 12 blauwe regenboogvissen (5 mannetjes, 7 vrouwtjes). Wie liever een Teberameer nabootst: 12 Lake Tebera-regenboogvissen in dezelfde bakmaat. Combineer de twee soorten niet; ze kunnen kruisen.
Sentanimeer: rode vissen in een laaglandmeer
Het Sentanimeer ligt in het noorden van West-Papoea, vlak bij de stad Jayapura, op slechts zo’n 75 meter hoogte. Het is een groot, grillig gevormd meer met talrijke baaien en eilandjes, omgeven door heuvels en dorpen op palen. Het water is warm, 27 tot 30 °C, en minder hard dan in de bergmeren; de pH ligt rond de 7 tot 7,5. De oevers zijn begroeid met vallisneria, hydrilla en drijvende planten, en in de baaien liggen veel boomstammen en takken.
Hier leeft de rode regenboogvis (Glossolepis incisus), waarvan de mannetjes met een hoge rug uitgroeien tot vuurrode vissen van 12 tot 15 cm. Het meer had ook een eigen Chilatherina, de Sentani-regenboogvis (Chilatherina sentaniensis), die in de natuur ernstig bedreigd en mogelijk zelfs verdwenen is. Verder leven er slaapgrondels zoals Oxyeleotris heterodon en diverse grondels. Uitgezette exoten hebben de oorspronkelijke visfauna zwaar onder druk gezet.
Samenstelling Sentani (vanaf 150 cm, ca. 400 liter): 10 rode regenboogvissen (4 mannetjes, 6 vrouwtjes). Meer hout dan in de andere opzetten, en een iets hogere temperatuur van 26 tot 28 °C.
Ajamaru-meren: de thuisbasis van de boesemani
De Ajamaru-meren liggen op het Vogelkop-schiereiland in het westen van West-Papoea, op zo’n 250 meter hoogte, in een kalksteenlandschap met grotten en ondergrondse rivieren. Het zijn ondiepe, heldere meren en moerassen die onderling en met beken in verbinding staan. Het water is hard en duidelijk basisch, met een pH rond 7,5 tot 8,5 en een temperatuur van 27 tot 30 °C. De bodem is zand en kalkslib, met veel waterplanten en verzonken hout langs de oevers.
Dit is het enige natuurlijke leefgebied van de boesemani-regenboogvis (Melanotaenia boesemani), met mannetjes die van voren blauwgrijs en van achteren oranje kleuren. Uit hetzelfde gebied komt de Ajamaru-regenboogvis (Melanotaenia ajamaruensis), die zelden in de handel is. De boesemani werd in de jaren tachtig en negentig massaal weggevangen; tegenwoordig is vrijwel alles in de handel nakweek, wat ook de beste keuze is.
Samenstelling Ajamaru (vanaf 120 cm, ca. 250 liter): 12 boesemani-regenboogvissen (5 mannetjes, 7 vrouwtjes). Kalksteen, licht zand en ruime plantenvelden; in een bak van 150 cm kunnen er 15 tot 18.
Voor alle drie geldt: kies één meer en houd het bij die ene regenboogsoort. Mengen van verwante Melanotaenia-soorten leidt al snel tot kruisingen, en daarmee verlies je juist de zuivere lijnen die kwekers met moeite in stand houden. Als bodem- of extra soort kun je bij hoge uitzondering een kleine slaapgrondel uit hetzelfde gebied toevoegen, maar in de praktijk zijn die bijna niet verkrijgbaar. Een monospecifieke school van een meerregenboogvis is daarom de meest eerlijke biotoopkeuze.
Inrichting
Zand
Licht, fijn zand van 0,5 tot 1 mm, in een beige tot zandkleurige tint, vormt de basis. Wit koraalzand is te fel, maar een bijmenging van wat kalkgrind past bij de kalkrijke oevers en helpt de hardheid op peil te houden.
Steen
Een paar groepen lichte kalksteen, bijvoorbeeld grijze of gelige kalkrotsen, langs de achterwand en zijkanten. Bouw geen rotsmuur, maar leg losse groepen alsof er stukken oever in het meer zijn gevallen. In een Kutubu- of Ajamaru-opzet mag de steen dominanter zijn dan in een Sentani-opzet.
Hout
Eén of twee grote takken of wortels diagonaal vanuit een hoek, met name voor een Sentani-opzet. Houd het midden en de voorkant volledig vrij: regenboogvissen zijn snelle zwemmers die in scholen over de hele lengte van de bak patrouilleren.
Planten
Meren met helder, kalkrijk water zijn rijk aan waterplanten, vooral soorten die veel licht en hard water verdragen. De oorspronkelijke flora van deze meren is maar gedeeltelijk in de handel, dus combineer soorten uit de regio met goed passende alternatieven:
- Dwergvallisneria (Vallisneria nana): als achtergrond, vergelijkbaar met de vallisneriavelden langs de oevers.
- Reuzenvallisneria (Vallisneria gigantea): voor grote, diepe bakken; lange linten die tot het oppervlak groeien.
- Australische aponogeton (Aponogeton elongatus): als solitair in een open hoek.
- Glossostigma (Glossostigma elatinoides): lage voorgrondmat; geen meerplant uit Nieuw-Guinea, maar visueel een goede vervanger van korte oeverbegroeiing.
- Lilaeopsis (Lilaeopsis novae-zelandiae): grasachtige voorgrond langs de stenen.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum): wereldwijd verspreid en uitstekend in hard water; los drijvend of als achtergrond.
- Hydrilla (Hydrilla verticillata): typische stengelplant van tropische meren, ook in Nieuw-Guinea.
- Najas (Najas spp.): fijne, brosse stengels in velden op zandbodem.
- Kranswier (Chara spp.): kalkminnende alg die in heldere meren hele tapijten vormt; soms verkrijgbaar en zeer biotoopecht.
- Fonteinkruid (Potamogeton spp.): voor de middengrond in grotere bakken.
- Blyxa (Blyxa aubertii): rozetplant van ondiepe oevers.
- Ottelia (Ottelia ovalifolia): breedbladig, met drijvende bladeren.
- Kleine watergentiaan (Nymphoides indica): drijvende bladeren voor schaduwplekken.
- Tropische waterlelie (Nymphaea spp.): alleen in zeer grote bakken, anders neemt hij te veel licht weg.
- Indische watervaren (Ceratopteris thalictroides): drijvend of geplant, goed bestand tegen hard water.
- Vederkruid (Myriophyllum spp.): fijn gevederde stengels voor de achtergrond.
Plant vooral langs de achterwand en de zijkanten en laat minstens de helft van het oppervlak vrij als zwemruimte.
Voorbeeldopzet: een Ajamaru-meer van 150 cm
Een bak van 150 × 50 × 50 cm (ongeveer 375 liter) geeft een school boesemani alle ruimte. Op de bodem ligt 5 cm licht zand met een beetje kalkgrind, met drie groepen gelige kalksteen: twee links achter en een kleinere groep rechts aan de zijkant. Uit de rechterachterhoek steekt een grote vertakte wortel schuin naar voren. Langs de achterwand groeit een dichte rij dwergvallisneria, met daartussen een groep hydrilla en hoornblad. Op de voorgrond, rond de stenen, komt een strook lilaeopsis, en in de linkerhoek een Australische aponogeton als blikvanger. Het midden blijft helemaal open.
De bezetting is 16 boesemani-regenboogvissen: 6 mannetjes en 10 vrouwtjes. Zo verdeelt de baltsdrang van de mannetjes zich goed, en zie je de typische schijngevechten waarbij ze hun kleuren maximaal tonen.
Techniek: een buitenfilter van 1500 liter per uur met de uitstroom licht schuin naar het oppervlak, een verwarming van 300 watt op 27 °C en een krachtige led-verlichting, 10 uur per dag, voor fel licht en goede plantengroei. Een donkere achterwand maakt de kleuren dieper. Waterwaarden: pH 7,5 tot 8,2, GH 10 tot 16 °dGH, KH 8 tot 12 °dKH, nitraat onder 20 mg/l. Ververs wekelijks 30 procent, voer gevarieerd met vlokken, korrelvoer, muggenlarven en artemia, en houd een goed sluitende afdekking op de bak.
