Karbonkelzalm (Holopristis pulchra)

De karbonkelzalm is een compacte, hoogruggige tetra uit het Peruaanse deel van de Amazone. Hij valt op door een vuurrode bovenkant van het oog, een koperkleurige glans op de flanken en een zwarte wig bij de staartwortel. Een vriendelijke, stevige schoolvis die ten onrechte in de schaduw staat van de neon en de kardinaal.

Karbonkelzalm (Holopristis pulchra)
Foto: SOK, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Over deze vis

De karbonkelzalm werd in 1938 door Werner Ladiges beschreven als Holopristis pulchra. De soortnaam is Latijn voor ‘mooi’, en dat is een prima omschrijving van een vis die in gedempt licht een koperachtige, iriserende glans krijgt. Het geslacht Hemigrammus verwijst naar de onvolledige zijlijn (‘halve lijn’), een kenmerk van veel kleine karperzalmen. Recent onderzoek heeft de soort in een ander geslacht geplaatst, Holopristis, en in sommige bronnen zie je daarom Holopristis pulchra. In de handel is de oude naam nog gewoon in gebruik. Internationaal staat hij bekend als pretty tetra, garnet tetra of black wedge tetra, dat laatste naar de zwarte wig bij de staartwortel.

Qua uiterlijk is het een hoogruggig visje met een lichte, bleekgele grondkleur. Op de flank loopt een zwart vlak door tot in de staartwortel, en boven het oog zit de rode vlek waar de vis zijn Nederlandse naam aan dankt. Verwarring met verwante soorten is gemakkelijk, want in het geslacht zitten meerdere sterk op elkaar lijkende zalmpjes met een donkere staartwortel. Let dus op de combinatie van de rode oogrand en de zwarte wig. Seksen zijn lastig te onderscheiden, maar doordat het lichaam half doorzichtig is, zie je bij tegenlicht dat mannetjes een spitse zwemblaas hebben en vrouwtjes een ronde.

In het wild is de soort gevonden bij Iquitos in de Peruaanse Amazone, en waarschijnlijk ook in Brazilië en Colombia. Het gaat om zacht, zuur water in rustige zijrivieren en bosbeken. Zoals bij veel kleine zalmen eet hij van alles: kleine insecten, larven en ander klein voedsel dat langs of op het water drijft.

Van de vis die je in de winkel ziet is het overgrote deel nakweek. Dat verklaart waarom het een verrassend robuuste soort is die tegen wat wisselend leidingwater kan, terwijl veel wildvangtetra’s daar veel gevoeliger voor zijn. Een specifieke beschermingsstatus of populatiecijfers voor de wilde dieren zijn voor zover bekend niet beschikbaar; over het leven in het wild is relatief weinig gepubliceerd.

In de hobby is de karbonkelzalm een echte klassieker die altijd wat in de schaduw van de neon- en kardinaaltetra heeft gestaan. Dat is jammer, want het is een vis die meer verdient dan een plaats op de reservebank van de zalmenschool. Zijn kleur is subtiel, maar in een donker ingericht aquarium met bruin water komt hij goed tot zijn recht.

In het kort

Wetenschappelijke naamHolopristis pulchra (voorheen Hemigrammus pulcher)
FamilieCharacidae (echte zalmen)
HerkomstPeru (bovenloop van de Amazone)
VindplaatsZuid-Amerika – Peru – Bovenloop van de Amazone
Maximale grootteca. 4,5 cm
Minimale aquariumgrootte80 cm / 112 liter
Temperatuur23 – 27 °C
pH5,5 – 7,0
Hardheid (GH)1 – 12 °dGH
GroepsgrootteMinimaal 8, liefst 10 of meer
GedragVredelievend, levendig en wat schuw scholenvis
MoeilijkheidMakkelijk
Levensduur4 – 6 jaar
KarakterVreedzaam
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenJa
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootte8 of meer

Welke vissen passen bij de Karbonkelzalm?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Holopristis komt van het Griekse holos (‘geheel’) en pristes (‘zager’), waarschijnlijk naar de bovenkaak van H. ocellifera, met ’tanden langs de hele rand’. Het geslacht werd in 1903 beschreven door Eigenmann.

pulchra is Latijn voor ‘mooi’. De beschrijver noemde de levende vis ‘prachtig gekleurd’.

De soort werd in 1938 beschreven door Ladiges. Vroeger stond hij bekend als Hemigrammus pulcher.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

De karbonkelzalm komt van nature voor in het bovenstroomse deel van het Amazonebekken in Peru. Hij leeft daar in rustige zijrivieren en bosbeken onder een dicht bladerdak, waar weinig licht op het water valt. Het water is er zacht en zuur, vaak licht bruin gekleurd door bladeren en hout op de bodem.

In het regenseizoen stijgt het water sterk en trekken veel kleine zalmen het overstroomde bos in, waar voedsel volop aanwezig is. In het droge seizoen trekken ze terug naar de permanente beken. Wildvang is zeldzaam in de handel; de meeste karbonkelzalmen in Europese winkels komen van commerciële kwekerijen, vaak uit Oost-Europa. Die gekweekte dieren zijn aanmerkelijk minder veeleisend dan hun wilde voorouders.

Planten en hout onder water: In de zwartwaterrivieren rond Iquitos, zoals de Río Nanay, ontbreken ondergedoken waterplanten meestal. Aan het oppervlak drijven vooral Pistia stratiotes en Lemna minor. De bodem bestaat uit fijn, wit zand met daarop een deken van bladeren van oeverbomen, met ondergedoken takken, wortels en tijdens hoogwater neergevallen boomstammen. In beboste zijstroompjes van de Ucayali ligt op zacht, bleek zand een laag afgevallen blad en oud drijfhout, dat in het rustige water langzaam vergaat. Langs de oevers kan tijdens hoogwater een bosrand met overhangende takken en hangende wortels onder water komen te staan.

Waterwaarden in het aquarium

Gekweekte karbonkelzalmen passen zich goed aan middelhard kraanwater aan. Voor de mooiste kleuren en de meest natuurlijke houding kun je het water iets zachter en zuurder maken met osmosewater en wat bladeren of wortelhout, maar noodzakelijk is het niet.

  • Stroming: zwak tot matig; ze houden van rustige delen in de bak.
  • Zuurstof: zorg voor wat oppervlaktebeweging, zeker als de bak warmer is.
  • Verversing: wekelijks 25 tot 30 procent.
  • Stabiliteit: ze zijn vrij robuust, maar grote schommelingen leiden tot stress en vale kleuren.
  • Nitraat: houd het laag; bij oplopende vervuiling zie je als eerste de rode ogen doffer worden.

Aquarium en inrichting

Voor een groepje van tien is een bak van tachtig centimeter een prima begin. De karbonkelzalm zwemt vooral in de middelste laag en heeft graag een open zwemruimte met aan de randen dekking. Een kale, felverlichte bak maakt hem schuw: dan hangen ze samen in een hoek en zie je weinig van hun kleur.

Werk met een donkere bodem, wortelhout, een paar grotere planten en eventueel drijfplanten om het licht te temperen. Planten worden niet beschadigd, dus een volledig beplant aquarium kan ook prima. Een dekruit is aan te raden; bij schrikken kunnen ze springen.

Biotoop nabootsen: neem een zachte zandbodem met een laag afgevallen bladeren, veel wortelhout en takken, en laat drijfplanten een deel van het oppervlak bedekken. Wat elzenproppen geven het water een licht bruine tint die goed bij deze soort past.

Gedrag en gezelschap

Dit is een vredelievende, levendige schoolvis die wel wat tijd nodig heeft om te wennen. In een grote groep zijn ze zelfverzekerder en blijven ze meer in het zicht. Mannen tonen onderling af en toe wat imponeergedrag, maar echte agressie komt niet voor.

Goede medebewoners zijn andere rustige zalmen zoals de kardinaaltetra of de roodkopzalm, bodembewoners zoals de pandameerval en een dwergcichlide als de ramirezi. Vermijd grote cichliden en andere vissen die een zalm van vier centimeter als voer zien, en ook heel drukke, grote soorten die hem van het voer verdringen.

Voeding

In de natuur: een alleseter die kleine insecten, larven, schaaldiertjes en plantaardig materiaal eet, deels van het wateroppervlak.

In het aquarium: eet zonder problemen goed vlokken- en korrelvoer. Vul dat een paar keer per week aan met diepvries muggenlarven, daphnia of artemia. Tip: geef af en toe gevriesdroogd voer dat aan het oppervlak blijft drijven; je ziet ze dan echt jagen en ze laten zich direct beter zien.

Voortplanting

Het verschil tussen de seksen is subtiel. Vrouwen zijn iets groter en duidelijk voller; bij tegenlicht zie je bij mannen een spitse zwemblaas en bij vrouwen een rondere. Het is een eierstrooier zonder broedzorg.

Voor een kweek zet je een goed gevoerd paar of een klein groepje apart in een kweekbak met zacht, zuur en iets warmer water, gedempt licht en fijnbladige planten of een kweekrooster. Na het paaien haal je de ouders direct weg, want die eten hun eieren op. De eitjes komen na ongeveer een dag uit en na een paar dagen zwemmen de jongen vrij. Begin met infusoriën of fijn poedervoer en schakel daarna over op pas uitgekomen artemia. Houd de kweekbak donker; de eitjes zijn lichtgevoelig.

Tips uit de praktijk

De karbonkelzalm wordt vaak gekocht als alternatief wanneer de winkel geen goede kardinaaltetra’s heeft, en blijkt dan regelmatig een van de beste impulsaankopen. Waar neons gevoeliger kunnen zijn, blijven deze zalmen doorgaans gewoon gezond en actief. Het rood in het oog en de koperglans op de flanken worden na een paar weken in een goed ingerichte bak steeds sterker.

In het begin zijn ze vaak behoorlijk schuw. Een kleine groep blijft soms dagenlang tegen de achterwand hangen. Een grotere groep en wat drijfplanten veranderen dat meestal compleet: dan zwemmen ze open en bloot door het midden van de bak en komen ze bij het voeren als eerste naar voren.

Andere houders noemen hem vaak saai in de winkel. Dat klopt: in een kaal verkoopbakje onder fel licht ziet hij er zilvergrijs uit. Dat is jammer, want juist in een donkere bak met bruin water komt de schoonheid van deze vis naar voren. Een bekend punt is ook de verwarring met de Rio Negro-vorm van Hemigrammus, die er wat op lijkt; let bij aankoop op de rode bovenkant van het oog en de zwarte wig bij de staartwortel.

Eerlijk advies: voor iemand die een betrouwbare, vriendelijke schoolvis zoekt voor een Zuid-Amerikaans gezelschapsaquarium is dit een uitstekende keuze, ook voor beginners. Wil je echter vooral felle neonkleuren, dan kun je beter bij de klassiekers blijven.

De eerste weken zijn eigenlijk het spannendste stuk. Ze komen vaak grijs en plat de bak in en hangen dan een paar dagen bij elkaar in een hoek. Geef ze rust, een gedimde bak en drijfplanten, en houd ze de eerste dagen bescheiden op het menu. Meestal beginnen ze na drie, vier dagen al gewoon te eten, en dan begint ook de kleur langzaam terug te komen. Na twee maanden zie je pas hoe mooi ze eigenlijk zijn.

Eten is zelden een probleem. Ze pakken alles, van vlokken tot diepvries, en zijn nauwelijks kieskeurig. Als een dier een keer niet eet, is dat bij deze soort bijna altijd een teken dat er iets mis is met de bak, niet met de vis. De typische fouten zijn te weinig dieren in de groep, een te felle verlichting en een te drukke bak met snelle soorten. Dan wordt de groep schuw, zijn de kleuren flets en gaat het volgende stuk snel bergafwaarts. Witte stip komt voor, vooral bij nieuwe aankopen zonder quarantaine.

Pas na maanden merk je dat de groep een vast ritme. ’s Ochtends staan ze relaxed in het midden van de bak, tegen het einde van de dag zoeken ze de planten op. Bij het voeren zie je dat de grootste vrouwtjes vaak als eerste bij het oppervlak zijn. Met neons, kardinalen, pantsermeervallen en dwergcichliden gaat het doorgaans goed. Met vinnenknabbelaars zoals sommige barbelen of de tijgerbarbeel kun je ze beter niet combineren.

Kweken lukt met wat geduld, maar de meeste houders doen het niet: de jongen zijn klein en de eitjes zijn lichtgevoelig. Onderhoud is weinig werk: wekelijks water verversen en de bak niet te fel verlichten. Voor wie is het geschikt? Voor iedereen met een rustige Zuid-Amerikaanse bak, ook voor beginners. Minder geschikt voor wie alleen kleur wil. Eindadvies: koop ze als groep van minstens tien en geef ze de tijd.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Stevig en vergevingsgezind, ook voor beginners
  • Vredelievend en goed te combineren
  • Mooie subtiele kleuren die in een donkere bak echt opvallen
  • Eet vrijwel alles

Nadelen

  • Schuw in een kleine groep of een kale bak
  • Ziet er in de winkel vaak onopvallend uit
  • Kweek vraagt wel een aparte bak met zacht, zuur water

Lees ook: de 7 beste vissen voor beginners en welke vissen passen bij elkaar.

Veelgestelde vragen over de karbonkelzalm

Hoe groot wordt de karbonkelzalm?

De karbonkelzalm (Holopristis pulchra) wordt ongeveer 4,5 cm.

Hoe oud wordt de karbonkelzalm?

Met goede verzorging wordt hij 4 tot 6 jaar oud.

Met hoeveel karbonkelzalmen houd je ze samen?

Houd er minimaal 8 samen, liefst 10 of meer. In een grotere groep zijn ze minder schuw en laten ze hun levendige karakter zien.

Hoe groot moet het aquarium zijn voor de karbonkelzalm?

Een aquarium van 80 cm (112 liter) is het minimum voor een groep. Zo heeft de school genoeg zwemruimte.

Is de karbonkelzalm geschikt voor beginners?

Ja, hij is makkelijk te houden en vredelievend. Het is een stevige schoolvis die goed past in een gezelschapsaquarium.

Met welke vissen kun je de karbonkelzalm combineren?

Hij past bij andere vredelievende vissen uit Zuid-Amerika, zoals de glowlighttetra, de pandameerval en de roodvin-otocinclus. Vermijd grote of roofzuchtige vissen.

Welke planten passen bij de karbonkelzalm?

Planten zoals amazonezwaardplant en Alternanthera reineckii geven schuilplekken en laten zijn koperen glans mooi uitkomen.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.