
Wie het Amazonebekken wil begrijpen, moet beginnen bij het ritme van het water. Elk jaar stijgt de rivier in de regentijd zes tot tien meter, soms meer. Hele bossen lopen onder, oevers verdwijnen en vissen zwemmen maandenlang tussen boomstammen, wortels en bladeren waar een paar maanden eerder nog mieren over de bosbodem liepen. Dat ritme bepaalt alles: het voedselaanbod, de voortplanting, de waterkleur en zelfs welke vissen waar te vinden zijn.
Het ritme van hoog en laag water
Het stroomgebied van de Amazone beslaat ruim zeven miljoen vierkante kilometer, verdeeld over Brazilië, Peru, Colombia, Ecuador en Bolivia. Smeltwater uit de Andes en de zware regenval boven het laagland zorgen voor één grote, voorspelbare golf. Tussen december en juni stijgt het water; rond juni en juli bereikt het zijn hoogste stand. Daarna zakt het langzaam, tot het in oktober en november op zijn laagst staat.
In de hoogwaterperiode ontstaan de várzea (overstroomd bos langs witwaterrivieren) en de igapó (overstroomd bos langs zwart- en helderwater). Vissen trekken massaal dat bos in. Ze eten vruchten, zaden, insecten die in het water vallen en het rijke microleven tussen het blad. Veel soorten paaien juist aan het begin van het hoogwater, als er volop voedsel en schuilruimte is voor de jongen.
Bij laag water trekt alles zich terug. Vissen komen samen in de hoofdbedding, in afgesneden lagunes en in kleine bosbeekjes, de igarapés. Daar is het water ondiep, helder of theekleurig, en ligt de bodem bezaaid met zand, takken en een dikke laag bladeren. Juist dit beeld, een rustig bosbeekje met invallend licht, omgevallen hout en scholen kleine zalmen, is het meest geliefde Amazonebeeld in de hobby.
Onder water is het vaak schemerig. Het bladerdak houdt veel licht tegen en in de oeverzone drijven matten van planten. Wat er wel doorheen komt, valt in strepen en vlekken op de bodem. Boven water zie je donkerbruine, groene of juist melkachtige rivieren, afhankelijk van het watertype. Het Amazonebekken kent er drie:
- Witwater, zoals de hoofdstroom zelf (de Solimões) en de Madeira: lemig, troebel en relatief rijk aan mineralen, afkomstig uit de Andes.
- Zwartwater, zoals de Rio Negro: theekleurig, glashelder maar donker, extreem zacht en zuur door humuszuren uit het bos.
- Helder water, zoals de Tapajós en de Xingu: transparant en groenig, zacht, met een pH rond neutraal.
Dit artikel gaat over het algemene Amazonebeeld: het overstroomde bos en de bosbeekjes in het laagland, met hun mix van invloeden. Voor de extremen zijn er aparte biotopen, zoals de Rio Negro en de rotsrivieren Xingu en Tapajós.
Waterwaarden in het Amazonelaagland
| Temperatuur | 25 – 30 °C, in ondiepe beekjes overdag soms hoger |
|---|---|
| pH | 5,0 – 7,0 (zwartwater onderin, witwater bovenin) |
| GH | 0 – 6 °dGH |
| KH | 0 – 4 °dKH |
| Geleidbaarheid | ca. 10 – 100 µS/cm, afhankelijk van het watertype |
| Stroming | Zwak in overstroomd bos, matig in beekjes |
| Kleur en helderheid | Licht amberkleurig tot helder; witwater troebel |
| Licht | Gedempt, gefilterd door bladerdak en drijfplanten |
Waarom is het water zo zacht? De regen die in het laagland valt, stroomt door eeuwenoud, uitgeloogd gesteente en zandgrond waarin nauwelijks kalk zit. Er lossen dus weinig mineralen op. In bossen komen daar humuszuren en tannines uit bladeren en hout bij, die de pH verder verlagen en het water bruin kleuren. Alleen water uit de Andes brengt meer mineralen mee, en dat zie je terug in de iets hogere waarden van witwater.
In het aquarium hoef je niet elk getal na te jagen. Veel populaire soorten, zoals maanvissen, pantsermeervallen en de meeste zalmen, zijn al generaties nakweek en doen het prima in zacht tot middelhard leidingwater. Wil je wildvang houden, dwergcichliden laten kweken of het biotoop zo echt mogelijk maken, mik dan op een GH onder 5 en een pH tussen 6 en 6,5. Dat bereik je door osmosewater te mengen met leidingwater, bijvoorbeeld in een verhouding van twee op één. Bladeren, elzenproppen en wortelhout zorgen voor een lichte daling van de pH en de typische amberkleur. Laat actieve kool weg uit het filter, anders verdwijnt die kleur weer.
Houd de temperatuur rond 26 tot 27 °C voor een gemengde gemeenschap. Discussen en sommige dwergcichliden willen het warmer, 28 tot 30 °C. Maanvissen en pantsermeervallen zijn daar minder blij mee op de lange termijn, dus combineer niet zomaar alles.
Inrichting: zand, wortels en een tapijt van blad
Bodem
Kies fijn, afgerond zand in een lichte beige of zandkleur. In de Amazone is de bodem van bosbeekjes vaak bijna wit, maar onder een laag blad oogt het warmer. Pantsermeervallen, aardeters en dwergcichliden zoeken hun voedsel door zand door hun kieuwen te zeven; scherp grind beschadigt hun baarddraden en lippen. Een laag van vijf centimeter is genoeg. Wil je planten met zware wortels, zoals zwaardplanten, dan kun je lokaal een voedingsbodem onder het zand leggen.
Stenen
Stenen spelen in het laagland nauwelijks een rol. Sedimenten bedekken bijna alles. Gebruik ze spaarzaam: hooguit wat ronde kiezels in een stromingsgeul of een enkele afgeronde steen die half onder het zand verdwijnt. Kalkhoudende stenen zijn uit den boze, omdat ze het water harder maken.
Hout
Hout is het hart van een Amazonebak. Denk in termen van een omgevallen boom: een grote, schuin liggende stam met zijtakken, een kluwen wortels die vanuit de achterkant naar voren reikt, of een bundel dunne takken die vanuit het oppervlak naar beneden hangen. Moerashout, mangrovewortel en dunne takken van bijvoorbeeld beuk of eik werken goed. Laat ruimte vrij in het midden, zodat scholen kunnen zwemmen, en zorg dat de takken echte schuilplekken vormen voor schuwe soorten.
Een laag gedroogde bladeren maakt het beeld af. Eiken-, beuken- en ketapangbladeren zijn makkelijk verkrijgbaar en vergaan langzaam. Ze geven schuilplaatsen voor jonge vissen en meervallen, voeden micro-organismen waar jonge visjes van eten, en geven het water een zachte tint. Vul de laag elke paar weken aan als de oude bladeren verteren.
Planten
In het overstroomde bos zelf groeien weinig echte waterplanten: het licht is er te zwak en het water te voedselarm. Langs zonnige oevers, in lagunes en op ondiepe zandbanken is het een ander verhaal. Daar vind je drijfplanten, rozetplanten en stengelplanten. Je kunt dus kiezen tussen een sobere bosbak met alleen drijfplanten, of een beplante oeverzone. Realistische opties zijn:
- Amazonezwaardplant (Echinodorus bleheri): de klassieke solitair voor een grotere bak.
- Kleine zwaardplant (Echinodorus grisebachii, vaak verkocht als ‘Amazonicus’): smallere bladeren, compacter.
- Horizontale zwaardplant (Echinodorus horizontalis): bladeren staan horizontaal, mooi onder hout.
- Dwergzwaardplant (Helanthium tenellum): vormt een laag grasveldje op een zonnige zandbank.
- Rode cabomba (Cabomba furcata): veeleisend, maar spectaculair in een lichte hoek.
- Waterwaaier (Cabomba caroliniana): groene, makkelijkere variant.
- Braziliaanse waternavel (Hydrocotyle leucocephala): groeit onder water en drijvend aan het oppervlak.
- Alternanthera reineckii: rood accent, vraagt wel goed licht.
- Ludwigia inclinata (Ludwigia inclinata): stengelplant met oranjerode toppen.
- Heteranthera (Heteranthera zosterifolia): fijn, grasachtig blad voor de middengrond.
- Braziliaanse lilaeopsis (Lilaeopsis brasiliensis): laag gras voor de voorgrond.
- Mayaca (Mayaca fluviatilis): zachte, mosachtige stengels voor zacht water.
- Amazonekikkerbeet (Limnobium laevigatum): dé drijfplant voor schaduw en een veilig gevoel.
- Rode drijfplant (Phyllanthus fluitans): kleine, rood kleurende blaadjes aan het oppervlak.
- Vlotvaren (Salvinia auriculata): behaarde drijfblaadjes, snelle groeier.
- Watervorkje (Riccia fluitans): kosmopoliet die ook in Amazonelagunes drijft.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum): wortelloos, ideaal als nitraatvreter tussen hout.
Combineer niet alles tegelijk. Een bosbak met amazonekikkerbeet, wat hoornblad tussen de takken en één grote zwaardplant oogt rustiger en echter dan een volle plantenbak.
Wie zwemt er tussen de wortels?
Het Amazonebekken herbergt meer dan 2.500 beschreven vissoorten. Hieronder een selectie die in het aquarium goed te houden is en in dit soort leefgebied voorkomt.
Scholen in het open water
- Neontetra (Paracheirodon innesi): uit het stroomgebied van de Solimões en de Putumayo.
- Karbonkelzalm (Hemigrammus pulcher): Peruaanse Amazone, koperkleurige vlek bij de staart.
- Koplampje (Hemigrammus ocellifer): robuust en levendig.
- Schuinzwemmer (Thayeria boehlkei): zwemt schuin met de kop omhoog.
- Dwergpotloodvis (Nannostomus marginatus): klein, rustig, ideaal tussen planten.
Aan het oppervlak
- Gemarmerde bijlzalm (Carnegiella strigata): jaagt op insecten aan het oppervlak, springt graag.
- Zilverbijlzalm (Gasteropelecus sternicla): iets groter, ook een springer. Een goed sluitende afdekking is nodig.
Cichliden
- Agassizi-dwergcichlide (Apistogramma agassizii)
- Kakadu-dwergcichlide (Apistogramma cacatuoides)
- Vlagcichlide (Laetacara curviceps): vredelievende kleine cichlide.
- Maanvis (Pterophyllum scalare): groeit uit tot een flinke vis en eet kleine zalmen.
- Festivum (Mesonauta festivus): rustige middenwatercichlide.
- Chocoladecichlide (Hypselecara temporalis): groot, maar vreedzaam voor zijn formaat.
- Uaru (Uaru amphiacanthoides): plantenetende groepsvis voor zeer grote bakken.
- Duivelsaardeter (Satanoperca jurupari): zeeft het zand door.
- Discus (Symphysodon aequifasciatus): warmteminnend, het best in een eigen bak.
Bodem en hout
- Driestreep-pantsermeerval (Corydoras trilineatus)
- Luipaardpantsermeerval (Corydoras julii)
- Dwergpantsermeerval (Corydoras pygmaeus): zwemt ook in het middenwater.
- Smaragdpantsermeerval (Brochis splendens)
- Dwergotocinclus (Otocinclus vestitus)
- Peruaanse otocinclus (Otocinclus cocama)
- Banjomeerval (Bunocephalus coracoideus): graaft zich in tussen bladeren.
- Witgestipte doornmeerval (Agamyxis pectinifrons): nachtactief, verstopt zich overdag in hout.
Bijzondere eenlingen
- Amazone-bladvis (Monocirrhus polyacanthus): lijkt op een dood blad en eet kleine visjes. Alleen met grotere medebewoners.
Samenstellingen die werken
- Bosbeekje, vanaf 80 cm: 15 karbonkelzalmen, 10 dwergpotloodvissen, 8 driestreep-pantsermeervallen, 1 paar agassizi-dwergcichliden en 4 dwergotocinclussen. Rustig, kleurrijk en ideaal voor een bak met veel blad.
- Middenwater met maanvissen, vanaf 150 cm en 60 cm hoog: 4 tot 6 maanvissen, 15 koplampjes (groot genoeg om niet als voer te dienen), 10 luipaardpantsermeervallen en een groepje van 6 gemarmerde bijlzalmen aan het oppervlak.
- Bodembewoners op zand, vanaf 120 cm: 5 duivelsaardeters, 8 smaragdpantsermeervallen, 12 schuinzwemmers en 1 witgestipte doornmeerval. Veel open zandvlak, hout langs de randen.
- Nano-oever, vanaf 60 cm: 12 dwergpantsermeervallen, 10 dwergpotloodvissen en 1 paar kakadu-dwergcichliden, met veel blad en drijfplanten.
Voorbeeldopzet: een overstroomd bos van 120 cm
Neem een bak van 120 × 50 × 50 cm, zo’n 300 liter. Vul de bodem met vijf centimeter fijn, beige zand en laat het naar achteren iets oplopen. Leg een grote moerashoutwortel schuin vanaf de linkerachterhoek naar het midden, alsof er een boom in het water is gevallen. Laat aan de rechterkant een bundel dunne takken vanaf het oppervlak naar beneden hangen. Strooi daarna een laag eiken- en ketapangbladeren over de bodem, vooral rond het hout.
Plant één amazonezwaardplant rechtsvoor in de lichtste zone, met wat voedingsbodem eronder. Zet een paar horizontale zwaardplanten in de schaduw van de wortel en laat grof hoornblad tussen de takken drijven. Bedek ongeveer een derde van het oppervlak met amazonekikkerbeet en wat vlotvaren, zodat het licht gefilterd op de bodem valt.
Bezetting: 20 karbonkelzalmen, 12 dwergpotloodvissen, 6 gemarmerde bijlzalmen, 10 driestreep-pantsermeervallen, 1 paar agassizi-dwergcichliden en 5 dwergotocinclussen. Voeg na een paar maanden eventueel een banjomeerval toe.
Techniek: een buitenfilter van ongeveer 1.000 liter per uur met de uitstroom langs de achterruit, zodat er een lichte stroming ontstaat zonder dat de bladeren rondwaaien. Ledverlichting met een warmwitte tint, gedimd tot zo’n 60 procent en acht uur per dag. Verwarm naar 26 °C. Streef naar een pH van 6,0 tot 6,5, GH 2 tot 4 en een geleidbaarheid van ongeveer 100 tot 150 µS/cm, en ververs wekelijks 30 procent met water van dezelfde samenstelling.
