Pundamilia-cichlide (Pundamilia pundamilia)

De Pundamilia-cichlide is een kleine, felgekleurde mondbroeder uit de rotskusten van het Victoriameer. Het mannetje draagt een blauwgrijze basiskleur met een donker gebandeerd patroon en een zweem rood op de rugvin; het is de blauwe tegenhanger van de bekendere Nyererei. Een prachtige vis voor wie graag een echt Victoria-aquarium wil inrichten.

Pundamilia-cichlide (Pundamilia pundamilia)
Foto: Oliver Selz, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Over deze vis

De naam Pundamilia is Swahili en betekent letterlijk ‘gestreepte ezel’, oftewel zebra. Dat slaat op de donkere dwarsbanden op het lijf van het mannetje. De soort werd in 1998 beschreven door de Zwitserse onderzoeker Ole Seehausen en zijn collega Niels Bouton, oorspronkelijk als Haplochromis pundamilia. Hetzelfde jaar werd het geslacht Pundamilia afgesplitst voor een kleine groep rotsbewonende soorten uit het Victoriameer. In de literatuur en in oudere hobbybronnen zie je daarom nog de geslachtsnaam Haplochromis staan.

De soort is vooral bekend geworden door onderzoek. Rond eilanden als Makobe leven de Pundamilia en de rode Nyererei naast elkaar, en ze zijn genetisch verrassend dicht verwant. Het mannetje van de Pundamilia is blauwgrijs met een donkere bandering en een zweem rood op de rugvin, terwijl het mannetje van de Nyererei een rood lijf en een gele rug heeft. Onderzoek van Seehausen en anderen liet zien dat vrouwtjes hun partner vooral op kleur kiezen, en dat in troebeler water, waar kleuren minder goed te onderscheiden zijn, de soorten met elkaar kruisen en de scheiding vervaagt. Dat maakt de Pundamilia tot een schoolvoorbeeld in de studie van soortvorming.

De vrouwtjes zijn geelbruin tot zilverachtig, met een licht gestreepte tekening die goed camoufleert tussen de rotsen. Jonge mannetjes lijken lang op vrouwtjes en kleuren op zodra ze een eigen plek veroveren. De kleur wordt daarna ook bepaald door stemming en rang: een mannetje dat wint kleurt fel op, een verliezer verbleekt binnen enkele minuten.

In het wild komt de soort voor in het zuidelijke deel van het Victoriameer, rond de Mwanza-golf en bij rotseilandjes zoals Makobe. Hij houdt zich op tussen keien en losse stenen in het ondiepe water. Naast insectenlarven eet hij zoöplankton en gelegenheidsvoedsel. Zijn leefgebied staat onder druk door eutrofiëring en de troebeler wordende waterkolom.

In de hobby is de soort vooral populair bij liefhebbers van Victoria-cichliden. Over de precieze geschiedenis van de import is weinig gepubliceerd, maar de aandacht voor herkomst en zuivere lijnen is bij deze groep groter dan bij de meeste Malawi-cichliden.

In het kort

Wetenschappelijke naamPundamilia pundamilia
FamilieCichlidae (cichliden)
HerkomstTanzania (Victoriameer, rotskusten van de Mwanza-golf en eilandjes zoals Makobe)
VindplaatsAfrika – Tanzania – Victoriameer (Mwanza-golf)
Maximale grootteca. 12 cm (mannetjes)
Minimale aquariumgrootte100 cm / 200 liter
Temperatuur24 – 27 °C
pH7,5 – 8,5
Hardheid (GH)6 – 15 °dGH
Groepsgrootte1 mannetje met minimaal 3 tot 4 vrouwtjes
GedragTerritoriaal (mannetjes onderling), verder vrij rustig
MoeilijkheidGemiddeld
Levensduur5 – 8 jaar
KarakterVreedzaam, territoriaal
Eet kleine vissenNee
VinnenbijterNee
Veilig met garnalen en slakkenNee
Kwetsbaar voor vinnenbijtersNee
Geschikt voor gezelschapsaquariumJa
Minimale groepsgrootteHarem: 1 mannetje met meerdere vrouwtjes

Welke vissen passen bij de Pundamilia-cichlide?
Check het in de Combinatiechecker en zie direct of jouw combinatie goed, matig of slecht is.

Wat betekent de naam?

Pundamilia is Swahili voor ‘gestreept paard’, dus zebra, naar de verticale strepen die de meeste soorten altijd laten zien. Het geslacht werd in 1998 beschreven door Seehausen en Lippitsch.

pundamilia heeft dezelfde betekenis, hier naar het opvallende zwart-witte streeppatroon van de mannetjes, waaraan de soort te herkennen is.

De soort werd in 1998 beschreven door Seehausen en Bouton.

Bron: The ETYFish Project

Natuurlijke leefomgeving

De Pundamilia-cichlide leeft langs rotsige oevers van het Victoriameer in Tanzania. Hij zit vooral in het ondiepe water tussen grote keien en in spleten van rotsen die als het ware een stapelmuur onder water vormen. Het water is er helder, warm en licht alkalisch, met veel zonlicht dat algen op de rotsen laat groeien.

Op enkele plekken, zoals rond Makobe Island, deelt hij zijn leefgebied met de Nyererei. Daar zwemt de Pundamilia meestal in de ondiepere zone, de Nyererei dieper. Het is een schoolvoorbeeld van hoe snel cichliden zich kunnen opsplitsen in soorten die zich vooral op kleur van elkaar onderscheiden. In de natuur eet hij hoofdzakelijk insectenlarven, met name van haften, aangevuld met zoöplankton en af en toe een klein visje.

Een kanttekening voor de context: het Victoriameer is bekend van een van de grootste massale uitstervingen van gewervelden in moderne tijd. Na het uitzetten van de Nijlbaars in de jaren vijftig en zestig en door vervuiling en troebeler water verdwenen of verdwijnen veel van de honderden endemische haplochromis-soorten. De Pundamilia-cichlide staat op de rode lijst van de IUCN nog als niet bedreigd, maar veel van zijn Victoria-verwanten zijn wel ernstig bedreigd of mogelijk verdwenen. Aquariumhouders spelen zo een kleine maar reële rol in het behoud van kweekstammen.

Waterwaarden in het aquarium

Deze vis wil helder, hard en licht basisch water, vergelijkbaar met dat van de Afrikaanse Grote Meren. Zacht, zuur kraanwater past niet. Als jouw leidingwater zacht is, kun je het opharden met een mengsel van gebroken koraal of aragoniet in het filter.

  • Stroming: matig tot stevig, zodat het water bij de rotsen goed rondgaat.
  • Zuurstof: rijkelijk; een goede uitstroomarm of extra luchtpomp helpt.
  • Verversen: elke week ongeveer een derde, zie ook onze tips over water verversen.
  • Stabiliteit: schommelingen in hardheid en zuurgraad worden slecht verdragen.
  • Nitraat: hou het laag; cichliden met een hoge kleurintensiteit worden bleek als het nitraat oploopt.

Aquarium en inrichting

Bouw een rotsrijke opstelling met veel horizontale en verticale schuilplekken. Stapel de stenen stabiel, met de bodem als fundering, zodat niets kan instorten wanneer de vissen eronder graven. Rond de rotsen laat je open zwemruimte en een zandbodem, want de mannetjes maken graag een kuiltje of een gladde steen tot broedterritorium.

Plaats de vissen liefst in een aquarium van minimaal een meter, met één volwassen mannetje per territorium. Zet je twee mannetjes samen, dan heb je een grotere bak nodig en veel zichtblokkades. Planten zijn niet nodig; harde soorten zoals Java-varen aan een steen doen het soms goed, maar worden door snoeiende vissen behoorlijk beknabbeld.

Biotoop nabootsen: gebruik grijze of bruine rotsen (bijvoorbeeld graniet), een zandbodem en helder, sterk verlicht water. Laat wat algen op de stenen groeien; het gaat om de natuurlijke uitstraling van een Victoria-kust.

Gedrag en gezelschap

De Pundamilia-cichlide is een typische haplochromis: de mannetjes zijn territoriaal en vertonen hun kleuren aan elkaar, maar zijn veel minder gewelddadig dan de meeste Malawi-mbuna. Vrouwtjes zijn onopvallend bruin-zilverachtig en blijven meestal in een groepje. Houd daarom altijd meerdere vrouwtjes per mannetje, zodat het mannetje zijn aandacht verdeelt.

Combineer hem met andere rustige Victoria- of Afrikaanse haplochromis-soorten. Zijn gekleurde nichegenoot is de Nyererei-cichlide, maar bedenk dat de twee zich makkelijk kruisen; houd ze dus in aparte bakken als je zuivere nakomelingen wilt. Verder passen bijvoorbeeld de Electric blue en de Pauwoogcichlide, mits het aquarium ruim genoeg is. Vermijd hele kleine of langzame vissen en robuuste, agressieve mbuna. Meer over combineren lees je in ons artikel over welke vissen bij elkaar passen.

Voeding

In de natuur: vooral insectenlarven van haften en andere waterinsecten, zoöplankton, af en toe kleine vis en organisch materiaal van de rotsen.

In het aquarium: hij eet gretig. Geef een goede cichlidenkorrel als basis, afgewisseld met watervlooien, artemia, mysis en zo nu en dan muggenlarven. Geef kleine porties twee keer per dag en sla een dag per week over; overvoeren maakt deze vis snel vet en veroorzaakt waterproblemen.

Voortplanting

Zoals de meeste haplochromis is de Pundamilia-cichlide een mondbroeder waarbij alleen het vrouwtje de eitjes uitbroedt. Het mannetje maakt een schuilplaats of een gladde steen tot paarplek, dwingt met zijn kleuren de vrouwtjes tot paaien en de eitjes worden direct in de bek genomen. Het vrouwtje draagt de eitjes ongeveer drie weken. Sekseverschil is duidelijk: de mannetjes zijn gekleurd en groter, vrouwtjes zijn bruin of zilverkleurig.

Kweken lukt bij een goed samengestelde groep vanzelf. Haal het broedende vrouwtje bij voorkeur niet uit de groep, maar geef de jongen daarna veel schuilplekken of vang ze tijdig af. Let op kruisingen met verwante soorten; hybriden zijn geen bijdrage aan het behoud.

Tips uit de praktijk

De Pundamilia is een van de mooiste kleine Victoria-cichliden, juist omdat hij zo snel tot zijn recht komt in een goed ingericht rotsaquarium. Het mannetje gaat pas echt kleuren als hij zich veilig voelt, met veel schuilplekken en een paar rustige vrouwtjes in zijn buurt. In een kaal aquarium blijft hij bleek en schuw.

Houders vertellen vaak dat de vis flink kleurt als de lichtperiode en het water goed zijn, en dat kruisingen met de Nyererei een probleem zijn zodra je beide soorten in één bak zet. Dat gaat gegarandeerd mis als je niet oplet. Advies: kies één van de twee, of houd ze strikt gescheiden.

Voor wie is hij geschikt? Voor wie al enige ervaring heeft met Afrikaanse cichliden en zin heeft in een biotoopaquarium. Voor beginners is hij niet ideaal: hij vraagt stabiel, hard water en weinig fouten in de verzorging. Verder is hij lastig te vinden en vaak duur, dus koop bij een betrouwbare kweker en let op zuivere lijnen.

De eerste weken na aankoop zijn bij Victoria-cichliden meestal rustig, soms te rustig. Nieuwe vissen blijven vaak dicht bij de stenen en eten pas na een dag of twee goed. Geef in die periode geen zware voeding en laat het aquarium met rust. Als je jonge vissen koopt, zie je pas na enkele maanden welk dier een mannetje wordt: bij een groep van zes of zeven jonge vissen worden meestal maar één of twee dieren echt gekleurd, en de rest blijft bruin en onopvallend.

Wat andere houders vaak merken: het gedrag verandert als de mannetjes volwassen worden. Een mannetje dat zijn plekje heeft, patrouilleert langs zijn steen en toont zijn kleuren aan alles wat langskomt. Die vertoning is meestal meer show dan geweld, maar bij twee mannetjes in een te kleine bak kan het toch zwaar worden voor de onderliggende vis. Houd het in een bak van een meter bij één mannetje, tenzij je veel zichtblokkades bouwt.

Ziektes komen weinig voor bij goed gehouden dieren. Wat je wel ziet, is dat de vissen bleek worden en niet meer eten als het nitraat oploopt of als een verversing te rigoureus is. Ook zijn ze gevoelig voor witte stip na temperatuurschommelingen. Regelmatig kleine beurten werken beter dan één grote schoonmaakbeurt.

Kweekervaringen zijn goed: het vrouwtje draagt de eitjes ongeveer drie weken en de jongen zijn bij het loslaten groot genoeg voor fijn poedervoer of net uitgekomen artemia. Eindadvies: een mooie en boeiende vis voor wie een echte Victoria-opstelling wil, zeker als je er verder niets naast zet. Voor beginners is hij niet de eerste keuze, en wie niet wil letten op kruisingen, kan beter een andere soort kiezen.

Voordelen en nadelen

Voordelen

  • Mooie kleuren bij het mannetje, ook zonder vechten
  • Relatief klein en dus geschikt voor een aquarium van een meter
  • Rustiger dan de meeste mbuna
  • Boeiend broedgedrag en snel kweekbaar

Nadelen

  • Vraagt hard, stabiel water en een goede filtratie
  • Kruist zich makkelijk met verwante Victoria-soorten
  • Zuivere lijnen zijn niet altijd makkelijk te vinden

Lees ook: Hoe richt je een biotopenaquarium in en Water verversen in je aquarium.

Veelgestelde vragen over de Pundamilia-cichlide

Hoe groot wordt de Pundamilia-cichlide?

De mannetjes worden ongeveer 12 cm. Voor een groepje heb je een aquarium nodig van minimaal 100 cm en 200 liter.

Met hoeveel Pundamilia-cichliden houd je ze samen?

Houd 1 mannetje met minimaal 3 tot 4 vrouwtjes. Mannetjes zijn onderling territoriaal, maar verder is hij vrij rustig.

Hoe oud wordt de Pundamilia-cichlide?

Met goede verzorging wordt hij 5 tot 8 jaar oud.

Met welke vissen kun je de Pundamilia-cichlide combineren?

Kies cichliden van vergelijkbaar formaat die niet blauw of grijs zijn, zoals de Zebra obliquidens, de Kadango-cichlide en de Red empress.

Welke planten passen bij de Pundamilia-cichlide?

Planten op hout of steen houden het beste stand, zoals het speerblad en de Afrikaanse watervaren.

Geschreven door Alessandro, al meer dan tien jaar aquariumhouder en liefhebber van biotoopaquaria. Deze pagina is samengesteld op basis van vakliteratuur en ervaringen van andere houders.

De waarden op deze pagina zijn richtwaarden. Elke vis en elk aquarium is anders: houd je waterwaarden goed in de gaten en vraag bij twijfel advies bij een aquariumspeciaalzaak.