Waterwaarden in het aquarium: alles over pH, GH, KH en nitraat

Waterwaarden bepalen of je vissen, garnalen en planten gezond blijven. In deze gids leer je wat ammoniak, nitriet, nitraat, pH, GH, KH, CO2 en geleidbaarheid betekenen, welke waarden veilig zijn, hoe je ze betrouwbaar meet en hoe je ze aanpast aan de soorten die je houdt.

De stikstofkringloop

Alles in een aquarium draait om afbraak van afval. Vissen scheiden via hun kieuwen en urine ammoniak uit, en ook voerresten, uitwerpselen en afgestorven plantendelen breken af tot ammoniak. Nitrificerende bacteriën in het filter en op de bodem zetten deze ammoniak eerst om in nitriet en daarna in nitraat. Dat proces heet de stikstofkringloop.

  1. Ammoniak/ammonium (NH3/NH4+): ontstaat uit afval, giftig.
  2. Nitriet (NO2-): tussenproduct, giftig.
  3. Nitraat (NO3-): eindproduct, in lage concentraties weinig schadelijk, wordt opgenomen door planten en verwijderd met waterverversingen.

In een nieuw aquarium moeten deze bacteriën zich nog vestigen. Dat indraaien duurt meestal vier tot zes weken. Hoe je dat aanpakt, lees je in onze gids Aquarium beginnen en in Zo start je succesvol een aquarium.

Belangrijk: de bacteriën leven vooral op oppervlakken, niet in het water. Een waterwissel spoelt ze dus niet weg, maar het filtermateriaal onder de kraan uitspoelen of vervangen wel. Zie Het filter schoonmaken zonder je bacteriën te doden.

Ammoniak en ammonium

Ammoniak (NH3) en ammonium (NH4+) staan in water met elkaar in evenwicht. Hoe hoger de pH en de temperatuur, hoe meer van het totaal als giftige ammoniak aanwezig is. Bij pH 6,5 is vrijwel alles onschadelijker ammonium; bij pH 8 en 25 °C is al zo’n 5 tot 6 procent vrije ammoniak. Daarom is dezelfde testwaarde in een Malawibak met hoge pH veel gevaarlijker dan in een zure zwartwaterbak.

De meeste hobbytests meten het totaal (NH3 + NH4+). Het streven is simpel: in een ingedraaid aquarium hoort dit niet meetbaar te zijn, dus 0 mg/l. Al vanaf ongeveer 0,02 mg/l vrije ammoniak kan langdurige blootstelling de kieuwen beschadigen. Verschijnselen zijn snelle ademhaling, happen aan het oppervlak en rode of ontstoken kieuwen.

Wat te doen bij ammoniak?

  • Ververs direct 30 tot 50 procent water met water van dezelfde temperatuur.
  • Voer een paar dagen niet of nauwelijks.
  • Zoek de bron: een dode vis of slak, rottend voer, te veel vissen of een recent gereinigd filter.

Een plotselinge piek na het schoonmaken van het filter komt vaak voor. Lees de aanpak in Paniek in de bak: ammoniak- en nitrietpiek na filteronderhoud.

Nitriet

Nitriet hindert het zuurstoftransport in het bloed van vissen: het zet hemoglobine om in methemoglobine, dat geen zuurstof kan binden. Vissen krijgen daardoor als het ware ademnood, ook als er genoeg zuurstof in het water zit. Soms kleuren de kieuwen bruinig.

In een ingedraaid aquarium hoort nitriet 0 mg/l te zijn. Vanaf ongeveer 0,1 mg/l moet je ingrijpen en boven 0,5 mg/l is het voor veel soorten acuut gevaarlijk. De giftigheid is lager in water met meer chloride, maar daar reken je als aquariumhouder liever niet op. De aanpak is gelijk aan die bij ammoniak: veel water verversen, minder voeren en de oorzaak opsporen. Happen je vissen aan het oppervlak, lees dan ook Waarom vissen naar lucht happen.

Nitraat

Nitraat is het eindproduct van de stikstofkringloop en hoopt zich langzaam op. Het is veel minder giftig dan ammoniak en nitriet, maar langdurig hoge waarden verzwakken vissen, remmen groei en kleur en voeden algen. Garnalen en gevoelige soorten reageren er eerder op.

  • Ideaal: 5 tot 20 mg/l in een beplant aquarium. Planten gebruiken nitraat als voeding, dus 0 is in een plantenbak niet per se gewenst.
  • Acceptabel: tot ongeveer 25 tot 40 mg/l.
  • Te hoog: boven 50 mg/l. Ter vergelijking: de wettelijke norm voor Nederlands drinkwater is maximaal 50 mg/l, maar in de praktijk ligt het meeste kraanwater daar ruim onder.

Nitraat verlaag je met regelmatige waterverversingen (zie Water verversen in je aquarium), meer en sneller groeiende planten, drijfplanten en minder voeren. Een hoog nitraatgehalte samen met veel licht is een klassieke voedingsbodem voor algen; meer daarover in Aquarium algen bestrijden en Cyanobacteriën overwinnen.

pH: zuurgraad

De pH geeft aan hoe zuur of basisch het water is, op een schaal van 0 tot 14. Een pH van 7 is neutraal, lager is zuur en hoger is basisch (alkalisch). De schaal is logaritmisch: pH 6 is tien keer zo zuur als pH 7. Een verschil van één punt is voor een vis dus een grote verandering.

De meeste gekweekte aquariumvissen voelen zich goed tussen pH 6,5 en 7,8. Zwartwatersoorten uit het Amazonegebied leven in de natuur soms bij pH 4 tot 5,5, terwijl cichliden uit het Malawimeer en Tanganyikameer water van pH 7,8 tot 9 gewend zijn. Belangrijker dan een exact getal is stabiliteit: vissen wennen aan een iets afwijkende maar stabiele pH beter dan aan schommelingen.

De pH hangt nauw samen met de KH en de hoeveelheid CO2 in het water. In zacht water met weinig KH kan de pH snel dalen doordat er zuren ontstaan bij de afbraak van afval. Dit heet een zuurval en is gevaarlijk.

GH: algemene hardheid

De algemene hardheid (GH) is de hoeveelheid opgeloste calcium- en magnesiumzouten in het water. In de aquaristiek wordt dit meestal uitgedrukt in Duitse hardheidsgraden (°dH of °dGH). Eén °dH komt overeen met 10 mg/l calciumoxide, ofwel ongeveer 17,8 mg/l calciumcarbonaat. Waterbedrijven geven de hardheid vaak in mmol/l; 1 mmol/l is ongeveer 5,6 °dH.

GH (°dH) Omschrijving
0 tot 4 Zeer zacht
4 tot 8 Zacht
8 tot 12 Middelhard
12 tot 18 Vrij hard
18 tot 30 Hard
Boven 30 Zeer hard

Vissen hebben calcium en magnesium nodig voor botten en de regeling van hun zout- en waterhuishouding. Garnalen gebruiken ze voor het opbouwen van hun pantser. Bij een verkeerde of sterk wisselende GH kan de vervelling mislukken, zoals uitgelegd in Waarom sterven je garnalen plotseling na een waterwissel?.

KH: carbonaathardheid

De carbonaathardheid (KH) meet de hoeveelheid carbonaat en bicarbonaat. In de praktijk is KH vooral de buffercapaciteit van het water: hoe hoger de KH, hoe beter het water zuren kan opvangen zonder dat de pH daalt. Ook KH wordt uitgedrukt in °dH.

  • KH onder 2 °dH: weinig buffer, de pH kan snel schommelen. Alleen aan te raden voor ervaren houders met zachtwatersoorten.
  • KH 3 tot 8 °dH: stabiele buffer voor de meeste gezelschapsaquaria.
  • KH boven 10 °dH: sterk gebufferd, de pH blijft hoog. Geschikt voor hardwatervissen.

De KH daalt geleidelijk tussen twee waterverversingen doordat nitrificatie zuren vormt. Wie weinig ververst, ziet KH en pH langzaam zakken. Ook dat is een reden om regelmatig water te verversen.

CO2

Kooldioxide (CO2) is een bouwstof voor planten en verlaagt de pH: CO2 lost op tot koolzuur. In een aquarium zonder CO2-toevoeging ligt het gehalte meestal rond 2 tot 5 mg/l. Plantenbakken met CO2-installatie mikken vaak op 15 tot 25 mg/l. Hoger dan 30 mg/l is riskant voor vissen, omdat ze dan moeilijker CO2 kunnen afgeven via hun kieuwen.

Met de KH en de pH kun je het CO2-gehalte bij benadering berekenen, of je gebruikt een druppelteller (drop checker) die van kleur verandert. Die berekening klopt alleen als de pH alleen door CO2 en carbonaat wordt bepaald; hout, turf en soil maken haar onbetrouwbaar. Wisselende CO2 kan algen in de hand werken; lees hierover Hardnekkige penseelalgen aanpakken. Zorg met CO2-toevoeging altijd voor voldoende oppervlaktebeweging en zet de toevoer ’s nachts uit, want dan nemen planten geen CO2 op.

Geleidbaarheid en TDS

Geleidbaarheid (in microsiemens per centimeter, µS/cm) zegt hoeveel opgeloste zouten het water bevat. Een TDS-meter (total dissolved solids, in ppm) meet in feite ook geleidbaarheid en rekent die om met een vaste factor. Je kunt er niet mee zien wélke zouten erin zitten, maar het is een snelle en goedkope manier om water te vergelijken.

  • Osmosewater: meestal onder 10 tot 20 µS/cm.
  • Zwartwater in de natuur: vaak onder 50 µS/cm.
  • Gemiddeld Nederlands kraanwater: grofweg 300 tot 700 µS/cm, afhankelijk van de regio.

Garnalenhouders met Caridina en kwekers van zachtwatervissen gebruiken een TDS-meter om hun mengsel van osmosewater en remineralisatiezout precies gelijk te houden. Een geleidbaarheid die tussen twee waterwissels flink stijgt, wijst op ophoping van afvalstoffen.

Temperatuur

Vissen zijn koudbloedig: hun stofwisseling volgt de watertemperatuur. De meeste tropische soorten houden van 24 tot 26 °C, sommige zoals discus willen 28 tot 30 °C en subtropische soorten zoals sommige grondels en Rhinogobius juist koeler water. Warm water bevat minder zuurstof, en bij hogere temperatuur is ammoniak giftiger. In een hete zomer is extra beluchting daarom verstandig. Ververs altijd met water van ongeveer dezelfde temperatuur, met een marge van één à twee graden.

Waterwaarden testen: strips of druppels?

Zonder testen weet je niet wat er in je water gebeurt. Er zijn drie veelgebruikte methoden:

Methode Voordelen Nadelen
Teststrips Snel, goedkoop per meting, meerdere waarden tegelijk Minder nauwkeurig, gevoelig voor vocht en houdbaarheid, ammoniak vaak ontbrekend
Druppeltests Nauwkeuriger, per waarde los te kopen, goedkoop per test Meer werk, kleur aflezen vergt oefening, let op de houdbaarheidsdatum
Elektronische meters Exacte waarde voor pH, geleidbaarheid en temperatuur pH-meters moeten regelmatig worden gekalibreerd

Een strip is prima voor een snelle check, maar bij twijfel of tijdens het indraaien gebruik je een druppeltest. Tips voor betrouwbare metingen:

  1. Spoel het testbuisje voor gebruik met aquariumwater.
  2. Volg de wachttijden exact.
  3. Lees de kleur af bij daglicht tegen een witte achtergrond.
  4. Bewaar reagentia donker en koel en vervang ze na de houdbaarheidsdatum.
  5. Noteer je metingen. Een trend zegt meer dan een losse waarde.

Waterwaarden aanpassen

Pas waterwaarden alleen aan als het nodig is voor de soorten die je houdt, en altijd geleidelijk. Een stabiele, iets afwijkende waarde is beter dan een “perfecte” waarde die blijft schommelen. Kies bij voorkeur vissen die bij je kraanwater passen; dat scheelt veel werk. Een keuzehulp vind je in onze gids Aquariumvissen kiezen.

Water zachter maken

  • Osmosewater. Een omgekeerde-osmose-installatie haalt vrijwel alle zouten uit het water. Door osmosewater te mengen met kraanwater stel je elke gewenste hardheid in. Puur osmosewater is ongeschikt: het heeft geen buffer en mist mineralen. Meng het met kraanwater of voeg een remineralisatiezout toe.
  • Regenwater. Is zacht, maar kan vervuild zijn door het dak, de goot en de lucht. Alleen gebruiken als je zeker weet dat het schoon is.
  • Gedemineraliseerd water uit de supermarkt is niet altijd geschikt; controleer of er geen toevoegingen in zitten.
  • Nooit water uit een zoutontharder gebruiken: die wisselt calcium en magnesium uit tegen natrium.

pH verlagen

  • Hout en blad. Moerashout en eiken- of ketapangbladeren geven humuszuren en tannines af. Het effect op de pH is in hard water klein, maar het water krijgt een natuurlijke tint. Ideaal in een Rio Negro-biotoop.
  • Turf. Turf in het filter verlaagt KH en pH, maar alleen merkbaar in al vrij zacht water. Gebruik alleen onbemeste aquariumturf en houd rekening met het milieu-aspect van turfwinning.
  • Soil. Plantensoil verlaagt KH en pH gedurende maanden.
  • CO2. Verlaagt de pH tijdelijk, vooral overdag.

Hardheid en pH verhogen

  • Kalkhoudend materiaal zoals koraalzand, schelpen of aragoniet in de bodem of het filter verhoogt GH, KH en pH geleidelijk. Gebruikelijk bij Tanganyika- en Malawibakken.
  • Zuiveringszout (natriumbicarbonaat) verhoogt de KH en daarmee de pH, maar niet de GH. Doseer voorzichtig en in kleine stappen.
  • Mineraalzouten voor GH (calcium en magnesium) gebruik je vooral om osmosewater op te waarderen.
Vuistregel: verander de pH in een bewoond aquarium niet meer dan ongeveer 0,2 tot 0,3 per dag. Meng je water altijd vooraf in een emmer of vat en meet het voordat het de bak in gaat, in plaats van chemicaliën rechtstreeks in het aquarium te doen.

Tabel met richt- en grenswaarden

De onderstaande waarden gelden voor een gemiddeld tropisch gezelschapsaquarium. Specifieke soorten kunnen afwijkende eisen hebben; kijk daarvoor bij de soort in ons vissenoverzicht.

Waarde Streefwaarde Actie nodig vanaf
Ammoniak/ammonium (totaal) 0 mg/l Elke meetbare waarde, zeker bij pH boven 7
Nitriet 0 mg/l 0,1 mg/l; acuut gevaarlijk vanaf 0,5 mg/l
Nitraat 5 tot 20 mg/l Boven 40 tot 50 mg/l (garnalen: boven 20 tot 25 mg/l)
pH 6,5 tot 7,8 (soortafhankelijk) Schommelingen groter dan 0,5 per dag
GH 4 tot 15 °dH (soortafhankelijk) Sterke afwijking van de soorteis
KH 3 tot 8 °dH Onder 2 °dH (risico op zuurval)
CO2 Zonder installatie: laag; met installatie: 15 tot 25 mg/l Boven 30 mg/l
Temperatuur 24 tot 26 °C (tropisch) Snelle wisselingen of langdurig boven 30 °C

Nederlands kraanwater

Nederlands kraanwater is van hoge kwaliteit en in de regel niet gechloreerd. Een waterconditioner om chloor te neutraliseren is daarom meestal niet nodig, al kan hij nuttig zijn als er werkzaamheden aan het leidingnet zijn geweest. De hardheid verschilt wel per regio en per pompstation: wettelijk moet de hardheid tussen 1,0 en 2,5 mmol/l liggen (ongeveer 6 tot 14 °dH), dus van zacht tot vrij hard; echt hard water komt uit de Nederlandse kraan niet. Door centrale ontharding hebben waterbedrijven de hardheid in veel gebieden verlaagd. De pH ligt doorgaans rond 7,5 tot 8,3.

Je vindt de exacte waarden voor jouw adres op de website van je waterbedrijf, meestal door je postcode in te voeren. Let op de eenheid: veel bedrijven geven de hardheid in mmol/l (vermenigvuldig met 5,6 voor °dH). Meet daarnaast zelf, want uit de kraan komend water kan na een nacht in koperen leidingen andere waarden hebben, en laat de kraan altijd even doorlopen voordat je water tapt.

Voor de meeste beginnersvissen en veel barbelen, goerami’s en levendbarenden is gewoon kraanwater prima. Voor echte zachtwatersoorten zoals veel dwergcichliden, bijvoorbeeld Apistogramma trifasciata, of de groene neon, is een mengsel met osmosewater vaak beter.

Veelgestelde vragen

Welke waterwaarden moet ik het vaakst testen?

Tijdens het indraaien en na veranderingen: ammoniak en nitriet. In een stabiel aquarium volstaat het om ongeveer om de week of twee nitraat, pH en KH te meten, en GH af en toe.

Wat is het verschil tussen GH en KH?

GH meet calcium en magnesium (de mineralen), KH meet carbonaat en bicarbonaat (de buffer die de pH stabiel houdt). Ze worden beide in °dH uitgedrukt, maar zijn verschillende waarden.

Is een pH van 8 slecht voor mijn vissen?

Niet per se. Veel gekweekte vissen verdragen pH 8 prima als die stabiel is, en hardwatervissen zoals Malawicichliden hebben hem zelfs nodig. Bij een hoge pH is ammoniak wel giftiger, dus de waterkwaliteit moet op orde zijn.

Zijn teststrips betrouwbaar genoeg?

Voor een snelle indicatie wel. Voor ammoniak, nitriet en bij twijfel is een druppeltest nauwkeuriger.

Moet ik een waterconditioner gebruiken?

Bij Nederlands kraanwater is dat meestal niet nodig, omdat het water niet gechloreerd wordt. In landen of situaties met chloor of chlooramine wel.

Hoe verlaag ik nitraat snel?

Met een of meer grotere waterverversingen van 30 tot 50 procent, mits het nieuwe water dezelfde temperatuur en vergelijkbare waarden heeft. Pak daarna de oorzaak aan: minder voeren, minder vissen of meer planten.

Mijn water is helder, dus de waterwaarden zijn toch goed?

Nee. Ammoniak, nitriet en nitraat zijn onzichtbaar. Helder water kan giftig zijn, zoals ook beschreven in Aquarium glashelder, maar vissen liggen schuw op de bodem.

Verder lezen