
Wie in een veenmoerasbos op Borneo of Sumatra een hand in het water steekt, ziet die binnen een paar centimeter verdwijnen in een theekleurige schemer. Onder de voeten zit geen vaste grond maar een meterdikke spons van half vergane bladeren, takken en wortels. Uit die spons sijpelt het zuurste zoete water dat aquarianen kennen, en juist daarin leven enkele van de meest verfijnde vissen van Azië: dwergrasbora’s, zuiltjesgoerami’s, chocoladegoerami’s en muilbroedende kempvissen.
pH 3,5 tot 5: waarom veenwater zo zuur is
Veen ontstaat doordat plantenresten in het permanent natte, zuurstofarme bos niet volledig verteren. Regenwater, dat al nauwelijks mineralen bevat, trekt langzaam door die laag en neemt humuszuren, fulvozuren en tannines op. Calcium en magnesium zijn er nauwelijks, dus er is ook geen buffer die de zuren kan neutraliseren. In de kern van een veenmoeras meet je daardoor een pH van rond 4, met uitschieters tot onder 3,5. De geleidbaarheid ligt vaak onder 30 µS/cm.
Voor bacteriën, schimmels en veel parasieten is dat een vijandige omgeving. De vissen die hier leven, zijn daarop aangepast en blijken in het aquarium vaak gevoelig voor infecties zodra het water harder en minder zuur wordt.
Een bos dat in het water staat
De veenmoerasbossen liggen in de kustvlakten van Oost-Sumatra, Zuid- en West-Kalimantan, Sarawak, Brunei en het Maleisische schiereiland, met uitlopers tot in het uiterste zuiden van Thailand. Het bos staat het grootste deel van het jaar met de voeten in het water. Hoge bomen met plankwortels en steltwortels vormen een gesloten bladerdak, waaronder pandanussen, palmen en varens groeien. Open water zie je vooral in kleine poelen, greppels en traag stromende beekjes die het veen langzaam afwateren.
Onder water is het een wereld van bruin en goud. Het licht komt in vlekken door het bladerdak en wordt door het gekleurde water snel geabsorbeerd: op een halve meter diepte is het al schemerig. De bodem bestaat uit een losse laag bladeren en fijne veenresten, doorweven met haarwortels. Takken en omgevallen stammen liggen kriskras door elkaar. Waterplanten zijn schaars; waar ze wel staan, groeien ze aan de lichtere randen.
De natte en drogere perioden verschillen minder sterk dan in grote rivierdalen, maar ze zijn er wel. In de regentijd stijgt het water tot ver in het bos en verdunt de regen het veenwater, waardoor de pH iets oploopt. In drogere maanden trekken de vissen zich terug in poelen en beekjes waar het water nog zuurder en warmer wordt. Ontginning, brand en de aanleg van palmolieplantages hebben enorme delen van dit leefgebied vernietigd. Van veel soorten bestaan nog maar enkele vindplaatsen, en nakweek in de hobby is daardoor meer dan een aardigheid.
Waterwaarden: extreem, maar wel te benaderen
| Temperatuur | 24 tot 28 °C, in de schaduw zelden hoger |
|---|---|
| pH | In de natuur 3,5 tot 5,5; in het aquarium 4,5 tot 6,0 |
| GH | 0 tot 2 °dGH |
| KH | 0 °dKH, meetbaar niet aanwezig |
| Geleidbaarheid | 10 tot 50 µS/cm (TDS onder 30 ppm) |
| Stroming | Nagenoeg stilstaand tot zeer zwak |
| Kleur en helderheid | Helder maar sterk bruin gekleurd, als slappe tot sterke thee |
Je hoeft de natuurlijke uitersten niet na te jagen. Voor de meeste soorten in deze biotoop werkt een pH van 5 tot 6 met een geleidbaarheid onder 100 µS/cm prima. Begin met osmose- of regenwater en meng daar hooguit een klein beetje kraanwater doorheen. Zonder KH heb je geen buffer, dus de pH zakt vanzelf door de afbraak van bladeren, hout en voer. Dat is in deze biotoop gewenst, zolang het geleidelijk gaat.
Bruinkleuring krijg je met ketapangbladeren, eiken- of beukenblad, elzenproppen en eventueel een zakje turf in het filter. Turf verlaagt de pH het sterkst en het snelst; meet de eerste weken dagelijks. Ververs liever wekelijks tien tot vijftien procent met voorbereid water van dezelfde pH dan eens per maand een grote hoeveelheid. Bij een pH onder ongeveer 6 werkt de nitrificatie trager. Houd de bezetting daarom laag en voer met mate.
Echte veenspecialisten als de chocoladegoerami en de Parosphromenus-soorten hebben deze zure omstandigheden echt nodig. Gekweekte harlekijnrasbora’s en kuhli’s zijn veel vergevingsgezinder en kun je ook in zacht water rond pH 6,5 houden.
Bewoners van het donkere water
De vissen uit het veenmoeras zijn bijna allemaal klein, schuw en kleurrijk. Ze leven tussen bladeren, onder drijvend materiaal en in de wirwar van wortels.
Scholen in het middenwater
- Harlekijnrasbora (Trigonostigma heteromorpha): de klassieker uit zwartwater van het Maleisische schiereiland en Sumatra.
- Einthovens rasbora (Rasbora einthovenii): slank, met een donkere lengtestreep; komt veel in zwartwaterbeken voor.
- Roodlijnrasbora (Rasbora kalochroma): een prachtige, rood gekleurde veensoort uit Borneo en Sumatra, schaars in de handel.
- Roodstreeprasbora (Trigonopoma pauciperforatum): vooral in iets helderdere beken aan de rand van het veen.
- Mugrasbora (Boraras brigittae): uit Zuid-Borneo, nog geen twee centimeter groot.
- Dwergrasbora (Boraras maculatus): van het Maleisische schiereiland en Sumatra.
- Axelrods dwergrasbora (Sundadanio axelrodi): een blauwgroen glanzend vissje voor de echte specialist.
Labyrintvissen
- Chocoladegoerami (Sphaerichthys osphromenoides): muilbroeder die zuur, zacht en schoon water nodig heeft.
- Vaillants chocoladegoerami (Sphaerichthys vaillanti): grotere en kleurrijkere verwant uit West-Kalimantan.
- Zoethoutgoerami (Parosphromenus deissneri): een van de zuiltjesgoerami’s van Bangka en Sumatra, schuimnestbouwer in kleine holletjes.
- Muilbroedende kempvis (Betta pugnax): robuuste muilbroeder van het Maleisische schiereiland.
- Slangenkopkempvis (Betta channoides): kleine, oranje muilbroeder uit Oost-Kalimantan.
- Parelgoerami (Trichopodus leerii): groter en rustig; leeft in moerassige wateren en past in de ruimere bak.
- Knorrende goerami (Trichopsis vittata): wijd verspreid en ook in veenrijke wateren te vinden.
Bodem, oppervlak en roofvissen
- Kuhli (Pangio kuhlii): woelt in groepen door de bladlaag.
- Rode kuhli (Pangio oblonga): effen bruinrood en net zo sociaal.
- Halfbandkuhli (Pangio semicincta): de soort die in de handel vaak als ‘kuhli’ wordt verkocht.
- Baardhalfbek (Hemirhamphodon pogonognathus): jaagt vlak onder het oppervlak op insecten.
- Snoekkop (Luciocephalus pulcher): een bijzondere hinderlaagjager die levend voer eet; alleen voor ervaren houders en nooit met kleine vissen.
Samenstellingen die werken
Nano-veenpoel (vanaf 40 cm, ca. 40 liter)
20 mugrasbora’s of dwergrasbora’s met 1 paar zoethoutgoerami’s. Geen andere vissen; pH 4,5 tot 5,5.
Chocoladebak (vanaf 60 cm, ca. 60 liter)
6 tot 8 chocoladegoerami’s, 12 harlekijnrasbora’s en 6 kuhli’s. Rustig, donker, veel bladeren.
Bosbeek van het schiereiland (vanaf 100 cm, ca. 200 liter)
20 harlekijnrasbora’s, 10 Einthovens rasbora’s, 1 paar muilbroedende kempvissen, 8 kuhli’s en 6 baardhalfbekken.
Moerasbak met parelgoerami (vanaf 100 cm, ca. 200 liter)
1 man en 2 à 3 vrouwen parelgoerami, 15 roodstreeprasbora’s en 10 rode kuhli’s. pH 5,5 tot 6,5.
Inrichting
Het geheim van een overtuigend veenmoeras is niet wat je erin zet, maar hoeveel organisch materiaal je durft te gebruiken. Een kale bak met één wortel ziet er nooit uit als een veenbos.
Bodem
Gebruik donker, fijn zand of een mengsel van zand en een beetje turfmolm. Lichte bodems weerkaatsen het licht en maken de vissen bleek. Leg daar een laag bladeren van minstens drie tot vijf centimeter overheen: ketapang, eik, beuk, zeedruif of guave. Vul aan zodra de bladeren uiteenvallen; het bruine bladafval dat achterblijft, mag gewoon blijven liggen. Daartussen leven micro-organismen die de jonge vissen voeden.
Stenen
Stenen zijn in een veenmoeras vrijwel afwezig. Laat ze weg of gebruik hooguit een paar donkere, kalkvrije keitjes om Bucephalandra op te zetten. Kalkhoudend gesteente is uit den boze, omdat het de pH omhoog duwt.
Hout
Hout is de ruggengraat van de inrichting. Combineer fijne, vertakte wortels (spiderwood, redmoor of manzanita) met enkele dikkere takken die van de achterruit naar voren hellen, alsof ze uit het bos in het water zijn gevallen. Laat wortels van boven tot in de bladlaag reiken: dat geeft het beeld van luchtwortels en levert schuilplaatsen op voor goerami’s en kempvissen. Kokosnootschalen of kleine holletjes van hout dienen als broedplaats voor Parosphromenus.
Planten
Eerlijk is eerlijk: in het hart van een veenmoeras groeit onder water bijna niets. Het licht is te zwak en het water te zuur. Waterplanten vind je aan de randen, in open plekken en in de beekjes die uit het veen wegstromen. Wie het biotoop streng opvat, houdt de beplanting dus sober. Wie meer groen wil, kiest uit de soorten die hier wel voorkomen of daar goed bij passen:
- Cryptocoryne cordata (Cryptocoryne cordata), in meerdere varianten, een echte zwartwatercryptocoryne.
- Griffiths waterkelk (Cryptocoryne griffithii) uit het Maleisische schiereiland.
- Roestbruine waterkelk (Cryptocoryne ferruginea) uit Sarawak.
- Barclaya (Barclaya motleyi), een kleine waterleliefamilielid uit Borneo en Sumatra.
- Langbladige barclaya (Barclaya longifolia), groter en makkelijker verkrijgbaar.
- Bucephalandra (Bucephalandra spp.), eigenlijk een bewoner van heldere beken op Borneo, maar in een zure bak goed te houden op hout of steen.
- Javavaren (Microsorum pteropus), vastgebonden op wortels.
- Javamos (Taxiphyllum barbieri), als groene waas op takken; ideaal voor jonge vissen.
- Schismatoglottis (Schismatoglottis spp.), aronskelkachtigen uit Borneo die als oever- en moerasplant aan de rand groeien.
- Homalomena (Homalomena spp.), oeverplanten uit dezelfde bossen, mooi in een paludarium.
- Hanguana (Hanguana malayana), een grote moerasplant die met de voeten in het veenwater staat.
- Lepironia (Lepironia articulata), een biesachtige zegge die dichte velden vormt in open veenmoerassen.
- Vlottend blaasjeskruid (Utricularia aurea), vleesetend en zwevend in ondiep zuur water.
- Vlotvaren (Salvinia cucullata), een Aziatische drijfvaren om het licht te temperen.
- Watervorkje (Riccia fluitans), een wijdverspreid drijvend levermos dat goed als lichtfilter werkt.
- Kleine eendenkroos (Lemna minor), bruikbaar als tijdelijke schaduw, al woekert het snel.
Drijfplanten zijn geen bijzaak: ze dempen het licht, geven goerami’s een plek voor hun schuimnest en nemen voedingsstoffen op in een bak waar de bacteriële afbraak trager verloopt. Algen in de vorm van een dunne bruine laag op hout en bladeren horen bij het beeld en worden door rasbora’s en garnalen afgegraasd.
Voorbeeldopzet: een veenpoel van 80 cm
- Bak en water. Een aquarium van 80 x 35 x 35 cm (ongeveer 100 liter). Vul met osmosewater, laat een week draaien met een zakje turf in het filter en breng de pH naar 5,0 tot 5,5. Geleidbaarheid rond 30 tot 60 µS/cm.
- Bodem. Vier centimeter donker zand, daarop vijf centimeter gemengde bladeren en een handvol elzenproppen.
- Hout. Twee grote, vertakte wortels die vanaf de linkerachterhoek schuin naar voren lopen, met fijne takken die tot net onder het oppervlak reiken. Rechts blijft een open zone met bladeren.
- Planten. Javamos en javavaren op het hout, een groep Cryptocoryne cordata en twee Barclaya longifolia in de lichtste hoek, Salvinia en Riccia aan het oppervlak over ongeveer de helft van het wateroppervlak.
- Techniek. Een kleine binnenfilter of een luchtaangedreven sponsfilter met turf in een filterzakje; de uitstroom tegen de ruit richten zodat er nauwelijks stroming is. Verwarming op 26 °C. Een gedimde ledlamp met warm wit licht, zes tot acht uur per dag.
- Bezetting. Na vier tot zes weken: 15 harlekijnrasbora’s en 8 kuhli’s. Na nog eens twee weken: 6 chocoladegoerami’s of 1 paar muilbroedende kempvissen.
- Onderhoud. Wekelijks tien procent verversen met voorbereid water van dezelfde pH, bladeren aanvullen, en de pH en geleidbaarheid bijhouden in een logboek.
