
Stel je een rivier voor die zo helder is dat je vanaf een boot de bodem ziet, vier, vijf meter diep. Tussen donkere rotsblokken trekken scholen zalmen door het groenige water, en in elke spleet zit een gestreepte of gestippelde pleco. Dat is de Rio Xingu, en een paar honderd kilometer westelijker zijn zus, de Rio Tapajós. Samen zijn ze de bakermat van de meest begeerde L-nummers ter wereld: de zebrapleco, de goudnugget, de zonnepleco en de kikkerpleco.
Beide rivieren ontspringen op het Braziliaanse hoogland in Mato Grosso en stromen noordwaarts door de staat Pará naar de Amazone. Ze doorsnijden het Braziliaanse schild, een oeroud blok gesteente, en dat bepaalt hun karakter. Waar de rivier over dat harde gesteente loopt, ontstaan stroomversnellingen met eilandjes, geulen en duizenden rotsblokken. Het bekendste voorbeeld is de Volta Grande do Xingu, een grote bocht van ruim honderd kilometer vol stroomversnellingen, waar de zebrapleco endemisch is. In de Tapajós liggen vergelijkbare versnellingen rond Itaituba en São Luiz do Tapajós.
Het water is helder water: transparant, met een groenige tot lichtbruine tint, en niet zo donker als zwartwater of zo troebel als witwater. In het droge seizoen, van augustus tot november, valt de rivier sterk terug en komen kale, door de zon gebleekte rotsen bloot te liggen. In de regentijd stijgt het water vele meters en verdwijnen de versnellingen onder een snelle, brede stroom. De oevers zijn dan overstroomd bos, waar ook houtetende plecos en aardeters hun voedsel zoeken.
Een kanttekening die bij dit biotoop hoort: de bouw van de Belo Monte-stuwdam, in gebruik sinds 2016, heeft een groot deel van de waterstroom door de Volta Grande omgeleid. Het leefgebied van de zebrapleco is daardoor sterk aangetast. Brazilië verbiedt de export van wilde zebraplecos al jaren; alle dieren in de Europese handel horen nakweek te zijn.
Stroming: de motor van het biotoop
In de versnellingen van de Xingu en Tapajós stroomt het water met een snelheid die je in een aquarium nauwelijks haalt. Toch leven de meeste plecos niet midden in die stroom, maar in de luwte: in spleten onder en tussen de rotsen, waar het water wel ververst maar niet trekt. Daar is het water verzadigd met zuurstof, en dat is precies wat deze vissen nodig hebben.
De waterwaarden zijn daarbij opvallend constant. De temperatuur ligt het hele jaar rond 28 tot 32 °C, de pH schommelt tussen 6,0 en 7,5 en ligt meestal rond 6,5 tot 7. Het water is zacht: GH 1 tot 4 °dGH, KH 1 tot 3 °dKH, met een geleidbaarheid die meestal tussen 20 en 60 µS/cm ligt. Het verschil met zwartwater zit vooral in de zuurgraad: er komen veel minder humuszuren in het water, omdat de rivier grotendeels over rots en zand stroomt in plaats van door veenachtige bosgrond.
| Temperatuur | 28 – 32 °C |
|---|---|
| pH | 6,0 – 7,5, meestal rond 6,5 – 7 |
| GH | 1 – 4 °dGH |
| KH | 1 – 3 °dKH |
| Geleidbaarheid | ca. 20 – 60 µS/cm |
| Stroming | Sterk, met luwe zones achter rotsen |
| Zuurstof | Zeer hoog, vrijwel verzadigd |
| Kleur en helderheid | Helder, groenig tot licht amber |
Warm water bevat minder zuurstof dan koel water. Bij 30 °C is de maximale hoeveelheid opgeloste zuurstof een stuk lager dan bij 24 °C, terwijl de vissen bij die temperatuur juist meer verbruiken. In de natuur compenseert de stroming dat. In het aquarium moet de techniek dat doen: veel oppervlaktebeweging, een flinke omloop en een lage bezetting. Mik op een omloop van tien tot vijftien keer de bakinhoud per uur, verdeeld over filter en stromingspompen. Houd de temperatuur op 28 tot 29 °C; hoger kan, maar maakt de zuurstofhuishouding krapper.
Leidingwater is vaak te hard. Meng het met osmosewater tot een GH van 2 tot 5 en een geleidbaarheid onder 200 µS/cm. Een pH rond 6,5 tot 7 is ideaal. Bladeren of turf zijn niet nodig; dit is geen zwartwaterbak. Ververs veel en vaak, 40 tot 50 procent per week, want plecos die veel eiwitrijk voer krijgen, produceren veel afval en zijn gevoelig voor nitraat.
Inrichting: rotsen, spleten en een vleugje hout
Rotsen en stenen
Rotsen zijn het belangrijkste element. In de Xingu zijn ze donker, glad en afgerond, vaak bedekt met een dun laagje algen en biofilm. Gebruik in het aquarium grote, kalkvrije stenen: donker graniet, basalt of rivierkeien. Platte stenen en leisteen zijn ideaal om spleten en grotten te maken. Stapel ze zo dat er nauwe openingen ontstaan van 2 tot 5 cm hoog, met de achterkant afgesloten. Zebraplecos en kikkerplecos willen een grot waarin ze precies passen; grotere soorten als de zonnepleco hebben ruimere holen nodig. Zorg voor meer grotten dan je plecos hebt, zodat ruzies over een woning beperkt blijven. Plaats de onderste stenen direct op de bodemplaat, zodat ze niet kunnen verschuiven als er onder gegraven wordt.
Zand en bodem
Tussen de rotsen ligt grof, licht zand met kiezels. Op plekken waar de stroming afzwakt, ontstaan zandbanken waar aardeters foerageren. Gebruik een mengsel van fijn zand en kiezels van 3 tot 10 mm. Als je Geophagus wilt houden, maak dan een open zandvlak van fijn zand waarin ze kunnen zeven.
Hout
Hout speelt een bijrol. In de versnellingen ligt af en toe een gestrande stam, en langs de oevers is meer hout te vinden. Voor de meeste Xingu-plecos is hout geen voedselbron, maar het geeft wel structuur. Houtetende soorten, zoals de Tapajós-koningspleco, hebben het echter wel nodig om op te raspen. Kies een paar gladde, verweerde wortels die je tussen de rotsen klemt.
Planten
De Xingu en Tapajós zijn in de stroomversnellingen vrijwel plantloos. Op de rotsen groeien vooral algen en waterplanten uit de familie Podostemaceae, die zich als korstjes aan de stenen hechten en in de hobby niet verkrijgbaar zijn. In rustige baaien en langs overstroomde oevers vind je meer: drijfplanten, oeverplanten en wat rozetplanten op zandbanken. Een strak biotoop heeft dus alleen steen, zand, hout en algen. Wil je groen, kies dan uit deze opties en plaats ze in de luwte:
- Algenlaag op de rotsen: de echte begroeiing van dit biotoop en een voedselbron voor plecos.
- Amazonezwaardplant (Echinodorus bleheri): stevig genoeg voor matige stroming, in een luwe hoek.
- Uruguayzwaardplant (Echinodorus uruguayensis): smalle, stevige bladeren die stroming goed verdragen. Niet uit dit gebied, maar wel Zuid-Amerikaans.
- Horizontale zwaardplant (Echinodorus horizontalis): compact, voor de luwte achter stenen.
- Dwergzwaardplant (Helanthium tenellum): voor een zonnige zandbank.
- Braziliaanse lilaeopsis (Lilaeopsis brasiliensis): laag, stevig gras tussen kiezels.
- Heteranthera (Heteranthera zosterifolia): voor een rustig middenvlak.
- Braziliaanse waternavel (Hydrocotyle leucocephala): groeit ook drijvend in een stille hoek.
- Amazonekikkerbeet (Limnobium laevigatum): alleen waar het oppervlak niet te veel beweegt.
- Rode drijfplant (Phyllanthus fluitans): idem, in een luwe zone.
- Vlotvaren (Salvinia auriculata): drijfvaren voor de rustige kant van de bak.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum): tussen rotsen geklemd, als nitraatvreter.
- Javamos (Taxiphyllum barbieri) of dwergspeerblad (Anubias barteri var. nana): niet biotoopecht, maar ze groeien op steen in de stroming. Alleen voor wie groen boven echtheid stelt.
De bewoners van de rotsen
Plecos uit de Xingu
- Zebrapleco L046 (Hypancistrus zebra): endemisch voor de Volta Grande, eet vooral dierlijk voer.
- Goudnugget-pleco L018 (Baryancistrus xanthellus): zwart met gele stippen en gele vinzomen.
- Mangopleco L047 (Baryancistrus chrysolomus): verwant aan de goudnugget, met bredere gele randen.
- Sneeuwbalpleco L142 (Baryancistrus sp.): zwart met grote witte stippen.
- Zonnepleco L014 (Scobinancistrus aureatus): groot (tot 30 cm) en territoriaal, ook in de Tapajós.
- Tandpleco (Leporacanthicus heterodon): eet slakken en schaaldieren tussen de rotsen.
- Wit-zwarte stippelpleco L174 (Hypancistrus sp.): klein, vergelijkbaar in houderij met de zebrapleco.
- Witgestipte pleco L030 (Spectracanthicus punctatissimus): rustige algengrazer.
- Ancistrus ranunculus (Ancistrus ranunculus, L034): pikzwarte antennemeerval van snelstromend water.
Plecos uit de Tapajós
- Kikkerpleco L134 (Peckoltia compta): geel-zwart gestreept, blijft klein en is goed te kweken.
- Sultanpleco L264 (Leporacanthicus joselimai): zwart met witte stippen, schaaldiereter.
- Gouden wolkenpleco L048 (Scobinancistrus pariolispos): grote, gestippelde soort.
- Tapajós-koningspleco L027 (Panaque armbrusteri): houteter die echt hout nodig heeft.
Zand en middenwater
- Geophagus ‘Tapajós’ (Geophagus sp. ‘Orange Head’): aardeter met oranje kop, muilbroeder.
- Altifrons-aardeter (Geophagus altifrons): grotere aardeter van zandbanken in beide rivieren.
- Xingu-stroomcichlide (Retroculus xinguensis): leeft op de bodem in sterke stroming, legt eitjes in een kuil met kiezels.
- Kleine snoekcichliden (Teleocichla-soorten): slanke cichliden die tussen stenen in de stroming jagen.
- Xingu-tetra (Moenkhausia heikoi): zilveren zalm met gele staartwortel, scholend in het open water.
Samenstellingen
Kleine Xingu-rotsbak · vanaf 80 cm
6 zebraplecos L046 (bij voorkeur 2 mannen en 4 vrouwtjes) en 10 stuks Moenkhausia heikoi als zichtbare scholers. Minimaal acht kleine grotten. Water op 29 °C, sterke stroming. Rustig, en ideaal als je wilt kweken.
Tapajós-mix · vanaf 150 cm
6 Geophagus ‘Tapajós’, 6 kikkerplecos L134 en 1 sultanpleco L264. Open zandvlak in het midden, rotspartij met grotten aan beide zijkanten. De Geophagus houden het middenwater levendig, de plecos de rotsen.
Gele stippen · vanaf 150 cm
3 goudnugget-plecos L018 of 3 mangoplecos L047 (niet mengen), 4 sneeuwbalplecos L142 en 12 Moenkhausia heikoi. Veel algenbegroeiing op de stenen en extra plantaardig voer, want deze Baryancistrus-soorten grazen veel.
Grote rivierbak · vanaf 200 cm
1 zonnepleco L014, 1 Tapajós-koningspleco L027 met eigen hout, 5 altifrons-aardeters en 20 Moenkhausia heikoi. Rotsen en grote wortels, veel open water en een zware filtering.
Voorbeeldopzet: Volta Grande in 120 cm
Een bak van 120 × 50 × 45 cm, ongeveer 270 liter, waarbij een lage, brede bak de voorkeur heeft boven een hoge. Leg een beschermmat of laagje zand op de bodem en bouw daarop een rotspartij van donker graniet en platte leisteen die van linksachter diagonaal naar rechtsvoor loopt. Maak daarin tien tot twaalf spleten en grotten van 2,5 tot 4 cm hoog, met de openingen naar de stroming gericht. Vul daarna aan met een mengsel van licht zand en kiezels, en houd rechtsachter een kleine zandbank vrij. Klem één gladde wortel tussen de rotsen in het midden.
Planten zijn hier optioneel. Wie toch iets wil, zet een kleine groep horizontale zwaardplanten in de luwte achter de rotsen en laat de algen op de stenen hun gang gaan.
Bezetting: 6 zebraplecos L046 en 12 Moenkhausia heikoi. Wie geen zebraplecos kan of wil kopen, kiest 6 kikkerplecos L134 en maakt er een Tapajós-bak van.
Techniek: een buitenfilter van 1.200 liter per uur en twee stromingspompen van elk 2.500 tot 3.000 liter per uur, gericht langs de voorkant van de rotsen zodat de grotten doorstroomd worden. De filteruitstroom vlak onder het oppervlak zorgt voor flinke oppervlaktebeweging. Neutraal witte ledverlichting, acht uur per dag, mag hier gerust wat feller zijn: het water is helder en de algen op de stenen hebben licht nodig. Verwarm naar 29 °C. Streef naar een GH van 2 tot 4, KH 1 tot 2, een pH van 6,5 tot 7 en een geleidbaarheid rond 100 tot 150 µS/cm. Ververs wekelijks de helft van het water en voer ’s avonds diepvriesvoer zoals muggenlarven, artemia en mysis, aangevuld met kwalitatief goede korrels.
