
Het Tanganyikameer is een wereld op zich: een kloof van bijna 700 kilometer lang, gevuld met helder, blauwgroen water dat al miljoenen jaren nauwelijks verandert. Langs de oevers liggen drie landschappen naast elkaar: steile rotskusten, glooiende zandvlakten en velden vol lege slakkenhuizen. Elk van die drie zones heeft zijn eigen bewoners, en wie een Tanganyikabak goed opbouwt, denkt vanaf het begin in rots, zand en schelp.
Het meer ligt in de westelijke tak van de Oost-Afrikaanse riftvallei en wordt gedeeld door Tanzania, de Democratische Republiek Congo, Burundi en Zambia. Met een maximale diepte van bijna 1470 meter is het na het Baikalmeer het diepste meer ter wereld, en met een geschatte ouderdom van negen tot twaalf miljoen jaar ook een van de oudste. Net als in het Malawimeer is alleen de bovenste laag (grofweg de eerste 100 tot 200 meter) zuurstofrijk. Daar heeft zich in die enorme tijdsspanne een ongeëvenaarde verscheidenheid aan cichliden ontwikkeld, met meer verschillende lichaamsvormen en broedstrategieën dan in welk ander meer ook.
Boven water zie je bergen die direct uit het meer oprijzen, afgewisseld met vlakke kuststroken en brede rivierdelta’s. Onder water is het zicht vaak tien tot vijftien meter. Er zijn twee seizoenen: een droge tijd van mei tot september, waarin zuidelijke winden het water opstuwen en voedselrijk diep water naar boven halen, en een regentijd waarin rivieren als de Malagarasi tijdelijk troebel water aanvoeren. Langs de rotskusten en schelpvelden merk je daar weinig van: het licht is er fel en het water glashelder.
Waterwaarden: het meest basische water van Afrika’s grote meren
| Temperatuur | 24 tot 28 °C; in het aquarium 25 tot 26 °C |
|---|---|
| pH | 8,6 tot 9,2 in het meer; in het aquarium 8,2 tot 9,0 |
| GH | Circa 8 tot 12 °dGH |
| KH | Circa 16 tot 19 °dKH; in het aquarium minimaal 10 |
| Geleidbaarheid | Circa 550 tot 650 µS/cm |
| Stroming | Licht tot matig, met goede oppervlaktebeweging |
| Zuurstof | Hoog in de kustzone |
Het Tanganyikameer heeft maar één belangrijke uitstroom, de Lukuga, en verliest het grootste deel van zijn water door verdamping. Opgeloste mineralen blijven dus achter, vooral magnesium en bicarbonaat. Het resultaat is water met een hoge buffercapaciteit en een pH die zelden onder de 8,5 komt. Opvallend is dat het magnesiumgehalte relatief hoog is ten opzichte van calcium; goede Tanganyikazouten houden daar rekening mee.
In het aquarium hoef je pH 9 niet na te jagen, maar een stabiele pH boven de 8 en een flinke KH zijn wel belangrijk. Tanganyikacichliden zijn gevoeliger voor nitraat en schommelingen dan de meeste Malawisoorten, en Tropheus staat bekend om zijn gevoeligheid voor plotselinge veranderingen. Ververs daarom liever wekelijks 20 tot 30 procent dan eens per maand een grote hoeveelheid, en zorg dat het nieuwe water dezelfde hardheid en temperatuur heeft. Bij zacht leidingwater helpen koraalgruis of aragoniet in het filter, eventueel aangevuld met een Tanganyikazout.
Inrichting: drie zones in één bak
Het mooiste Tanganyika-aquarium laat de drie leefzones zien zoals ze in het meer in elkaar overlopen: een rotsmassief dat afloopt naar een open zandvlakte, met daartussen een veld schelpen. Je kunt ook kiezen voor één zone, bijvoorbeeld een kleine schelpenbak of een grote rotsbak. Hieronder per zone hoe je die nabouwt.
De rotszone
Langs de steile kusten liggen grote, bruingrijze en vaak hoekige stenen, met diepe spleten, holen en overhangen. Hier wonen de holenbroeders en de algengrazers. Gebruik stenen met structuur: graniet, zandsteen of bruine rivierkeien, gecombineerd met een paar platte stenen die overhangen vormen. Bouw de rots stevig op tegen de achter- of zijwand en zet de onderste laag op de bodemplaat. Tanganyikacichliden graven minder dan mbuna, maar een verschuivende steen kan nog steeds een ruit kosten. Belangrijker dan hoogte is het aantal spleten: Julidochromis en Neolamprologus hebben smalle holtes nodig waar ze precies in passen.
De zandzone
Op de zandvlakten leven vissen die het zand doorzeven of erboven in scholen zwemmen. Gebruik fijn, licht zand (0,3 tot 1 mm) in een laag van vijf tot acht centimeter, en laat een groot deel van de bodem echt open. Een enkele losse steen op het zand is natuurlijk, maar een volgebouwde bak geeft zandbewoners als Xenotilapia geen ruimte om te foerageren en te paren.
De schelpenzone
Uniek voor dit meer zijn de velden lege slakkenhuizen van Neothauma tanganyicense, soms meters dik, waarin kleine cichliden wonen en broeden. Echte Neothauma-schelpen zijn zelden verkrijgbaar; lege huisjes van wijngaardslakken of escargot-schelpen zijn een prima vervanger. Reken minimaal drie schelpen per vis en leg ze op een open stuk zand, half ingegraven. Schelpbewoners verplaatsen ze zelf en graven ze in of uit, dus het veld verandert voortdurend van vorm.
Hout
Hout hoort niet in een Tanganyikabiotoop. Laat het weg; het geeft looizuren af die de pH drukken.
Planten
Een Tanganyikabiotoop is overwegend plantarm. In de rotszone groeit vrijwel niets behalve aufwuchs, op de zandvlakten staan hier en daar velden Vallisneria, en in beschutte baaien en rivierdelta’s vind je meer groen. Tropheus en andere grazers eten zachte planten op. Realistische opties:
- Vallisneria spiralis (Vallisneria aethiopica), vormt in het meer velden in zandbaaien; de beste keuze voor de zandzone.
- Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum), komt in rustige baaien voor en verdraagt hard water uitstekend.
- Fonteinkruid (Potamogeton-soorten), in rustige baaien; zelden in de handel.
- Nimfkruid (Najas-soorten), fijn en snelgroeiend in ondiep water.
- Aarvederkruid (Myriophyllum spicatum), in beschutte delen van het meer.
- Kranswier (Chara-soorten), een alg die op zandvlakten groeit.
- Aufwuchs: laat de stenen in de rotszone begroeien. Voor Tropheus en Eretmodus is dit geen decor maar voedsel.
- Dwergvallisneria (Vallisneria nana), Australisch, maar een goede uiterlijke vervanger voor kleine schelpenbakken.
- Speerblad (Anubias barteri var. barteri) en dwergspeerblad (Anubias barteri var. nana), West-Afrikaans, maar hard en bestand tegen grazers.
- Afrikaanse uienplant (Crinum calamistratum), taai en geschikt voor hard water.
- Afrikaanse watervaren (Bolbitis heudelotii), op steen in de stroming.
- Javavaren (Microsorum pteropus) en javamos (Taxiphyllum barbieri), Aziatisch, maar bruikbaar als je wat groen tussen de rotsen wilt.
- Watersla (Pistia stratiotes) groeit in de delta’s, maar staat op de EU-lijst van invasieve exoten en is in Nederland niet toegestaan.
- Oever: riet (Phragmites) en papyrus (Cyperus papyrus) groeien in de delta’s; bruikbaar in een open bak.
Wie woont waar? Vissen per zone
Rotsbewoners
- Prinses van Burundi (Neolamprologus brichardi), leeft in kolonies waarin oudere jongen helpen de jongste broed te beschermen.
- Citroencichlide (Neolamprologus leleupi)
- Zesstreepcichlide (Neolamprologus sexfasciatus) en vijfstreepcichlide (Neolamprologus tretocephalus), krachtige slakkeneters voor ruime bakken.
- Julidochromis regani en marlieri (Julidochromis marlieri), slanke spleetbewoners die op hun kop en zij langs de rots zwemmen.
- Parelhoen-cichlide (Altolamprologus calvus) en de verwante Altolamprologus compressiceps, platte jagers die in nauwe spleten op jonge vis loeren.
- Kendalli-cichlide (Lepidiolamprologus kendalli), een grote rover voor bakken vanaf 180 cm.
- Tropheus moorii en duboisi (Tropheus duboisi), algengrazers die in grote groepen in een aparte soortbak horen.
- Kortsnuitgrondelcichlide (Eretmodus cyanostictus), een grazer van de branding.
- Dwergsynodontis (Synodontis petricola) en de koekoeksmeerval (Synodontis multipunctatus), die zijn eieren door muilbroedende cichliden laat uitbroeden.
Zand- en open-waterbewoners
- Gele zandcichlide (Xenotilapia flavipinnis), vormt paren en broedt in de bek.
- Callochromis macrops (Callochromis macrops), een zandzever met prachtig getekende mannetjes.
- Enantiopus melanogenys (Enantiopus melanogenys), leeft in grote groepen op open zand; vraagt veel ruimte.
- Cyprichromis (Cyprichromis leptosoma), een schoolvormende planktoneter van het open water.
- Blauwe neoncichlide (Paracyprichromis nigripinnis), hangt in groepjes bij rotswanden en grotten.
- Veervin-cichlide (Cyathopharynx furcifer), waarvan de mannetjes zandkraters bouwen op rotsplateaus.
- Frontosa (Cyphotilapia frontosa), leeft dieper langs de rotsranden; eet kleine vissen en vraagt bakken van 200 cm of meer.
- Tanganyika-lampoogje (Lamprichthys tanganicanus), een grote eierleggende tandkarper die in scholen langs de rotsen trekt.
Schelpbewoners
- Schelpcichlide (Neolamprologus multifasciatus), de kleinste cichlide ter wereld; leeft in kolonies.
- Ocellatus-schelpcichlide (Lamprologus ocellatus), klein maar zeer territoriaal.
- Neolamprologus similis, lijkt op multifasciatus maar heeft strepen tot op de kop.
- Lamprologus speciosus en Lamprologus stappersi, andere kleine schelpbewoners.
Samenstellingen
- Schelpenbak (vanaf 60 cm, circa 60 liter): start met 6 tot 8 Neolamprologus multifasciatus op een open zandvlak met 30 schelpen. Geen andere vissen; de kolonie groeit vanzelf.
- Drie zones in balans (vanaf 120 cm, circa 240 liter): 1 paar Julidochromis regani in de rotszone, 8 Neolamprologus multifasciatus in het schelpenveld en 10 tot 12 Cyprichromis leptosoma in het open water. Eventueel 3 Synodontis petricola.
- Rots en zand (vanaf 150 cm, circa 400 liter): 1 paar Altolamprologus calvus, een groepje van 6 Xenotilapia flavipinnis (vormt zelf paren), 1 paar Neolamprologus leleupi en 12 Paracyprichromis nigripinnis.
- Tropheus-soortbak (vanaf 150 cm, circa 450 liter): 15 tot 20 Tropheus moorii van één vindplaats, in een overwegend mannelijke groep met enkele vrouwtjes, met veel stenen en aufwuchs. Geen andere grazers; hooguit enkele Synodontis.
- Frontosabak (vanaf 200 cm, circa 700 liter): 1 mannetje met 4 tot 6 vrouwtjes Cyphotilapia frontosa, met grote grotten. Geen kleine vissen.
Voorbeeldopzet: van rotswand naar schelpenveld
Stel je een bak van 120 x 50 x 50 cm voor, zo’n 300 liter. De bodem ligt vol met zes centimeter fijn, licht kwartszand op een bodemplaat van eggcrate. Tegen de rechterzijwand en een deel van de achterwand staat een rotsmassief van bruine, gelaagde stenen dat tot ongeveer twee derde van de waterhoogte reikt, met smalle spleten en een paar overhangende platen. Het massief loopt naar links af in losse stenen die steeds kleiner worden en uiteindelijk overgaan in open zand.
Midden voor, op het open zand, ligt een veld van ongeveer 35 slakkenhuizen. Links achterin staat een strook Vallisneria spiralis, en een paar Anubias zitten in de spleten van het rotsmassief. Het open water in het midden en bovenin blijft leeg, zodat de Cyprichromis ruimte hebben.
De bezetting volgt samenstelling 2: een paar Julidochromis regani in het rotsmassief, 8 Neolamprologus multifasciatus in het schelpenveld, 12 Cyprichromis leptosoma in het open water en 3 Synodontis petricola. Elke zone heeft zo zijn eigen bewoners, en de soorten zitten elkaar nauwelijks in de weg.
Voor de techniek is een buitenfilter met een omloop van vier tot vijf keer de bakinhoud per uur genoeg, met koraalgruis in een van de manden en een uitstroom die het oppervlak goed in beweging brengt. Een witte led-verlichting van circa 6500 K, negen uur per dag, en een verwarming op 25 °C maken het af. Streef naar een pH van 8,4 tot 8,8, een KH van 12 tot 16, een GH van 10 tot 14 en een nitraat onder de 20 mg/l. Ververs wekelijks 25 procent met voorbereid water van dezelfde waarden, en voer klein en gevarieerd: fijne cyclops, artemia en een kwaliteitskorrel voor de Cyprichromis en de schelpbewoners.
