
De Mekong begint als smeltwaterstroom op het Tibetaanse plateau en eindigt bijna 4900 kilometer verder in een waaier van delta-armen in Vietnam. Daartussen stroomt hij door kloven in Yunnan, langs de rotsige grens van Laos en Thailand, over de watervallen van Khone en door de immense vlakten van Cambodja. Met meer dan duizend vissoorten is het na de Amazone en de Congo een van de soortenrijkste rivieren op aarde, en een flink deel van de bekendste aquariumvissen uit Azië komt uit dit stroomgebied of uit de nabije Chao Phraya.
Het ritme van de rivier wordt bepaald door de moesson. Van juni tot oktober stijgt het water metersdik; de Tonle Sap in Cambodja keert zelfs van richting en het meer zwelt op tot vijf keer zijn droge oppervlak. Bossen, graslanden en rijstvelden lopen onder en worden kraamkamers voor miljarden jonge vissen. In het droge seizoen, van december tot mei, valt de rivier terug, komen zandbanken en rotsplaten boven en trekken veel soorten terug naar diepe kommen in de hoofdstroom. Het water is in de regentijd lemig bruin van het slib, in de droge tijd groenig en veel helderder.
Voor het aquarium is het verstandig de Mekong niet als één biotoop te zien, maar als drie zones met elk een eigen karakter: de hoofdstroom, de zijrivieren en beken, en de overstroomde velden.
Zone 1: de hoofdstroom
De hoofdstroom is breed, krachtig en troebel. Onder water is het zicht vaak niet meer dan enkele tientallen centimeters. De bodem bestaat uit zand dat voortdurend in beweging is, afgewisseld met rotsplaten, grind en ondergespoelde boomstammen. Planten groeien hier nauwelijks: er is te weinig licht en te veel stroming. Dit is het domein van botia’s, labeo’s, algeneters en een reeks reuzen die nooit in een huiskameraquarium passen.
Waterwaarden hoofdstroom
Temperatuur 24 tot 29 °C, pH 7,0 tot 8,0, GH 5 tot 12 °dGH, KH 3 tot 8 °dKH, geleidbaarheid 150 tot 350 µS/cm. Sterke stroming, zeer zuurstofrijk, troebel door slib.
Het water van de hoofdstroom is neutraal tot licht basisch en middelhard, omdat de rivier door kalkrijke gebieden in China en Laos stroomt. In het aquarium is gewoon Nederlands kraanwater daardoor vaak bruikbaar. Het slib hoef je niet na te bootsen; kristalhelder water is voor de vissen prima, zolang het schoon en zuurstofrijk is. Botia’s en algeneters reageren slecht op nitraat en zuurstoftekort, dus een ruim filter en extra stroming zijn verplicht.
Vissen van de hoofdstroom en grote rivierarmen:
- Zilverbotia (Yasuhikotakia lecontei), een levendige groepsvis van rotsige stroombanen.
- Blauwe botia (Yasuhikotakia modesta), groot en fors; alleen in ruime bakken.
- Morlets botia (Yasuhikotakia morleti), bekend als ‘skunkbotia’, vrij territoriaal.
- Gele tijgerbotia (Syncrossus helodes), een forse en dominante botia voor grote bakken.
- Chinese algeneter (Gyrinocheilus aymonieri), zuigt zich vast op stenen; wordt met de jaren territoriaal.
- Siamese algeneter (Crossocheilus oblongus), een uitstekende graaser van draadalgen.
- Brasemsbarbeel (Barbonymus schwanenfeldii), wordt ruim 30 cm; alleen voor zeer grote bakken.
- Pauwoog-stekelaal (Macrognathus siamensis), graaft zich in het zand in.
- Siamese tijgerbaars (Datnioides microlepis), een rover voor zeer grote aquaria.
Soorten als de Mekong-mesvis (Chitala blanci), de haaimeerval (Pangasianodon hypophthalmus) en de reuzenkarpers van de Mekong worden veel te groot voor een normaal aquarium. Ze horen bij de rivier, maar niet in de huiskamer.
Zone 2: zijrivieren en heuvelbeken
Op de hellingen van Noord-Thailand, Laos en het Cardamomgebergte voeden duizenden kleinere rivieren en beken de Mekong. Hier is het water helderder, soms kristalhelder over grind en zand, in bosrijke delen licht bruin van het blad. De oevers zijn begroeid, en waar zon op het water valt, groeien Cryptocoryne, Barclaya en Pogostemon. Het is de zone die zich het best leent voor een beplant gemeenschapsaquarium.
Waterwaarden zijrivieren
Temperatuur 22 tot 27 °C, pH 6,5 tot 7,5, GH 3 tot 10 °dGH, KH 2 tot 6 °dKH, geleidbaarheid 80 tot 250 µS/cm. Matige tot sterke stroming, helder.
Vissen van de zijrivieren:
- Dwergbotia (Ambastaia sidthimunki), nog geen 6 cm, uit de Chao Phraya en de Mekong; in het wild sterk achteruitgegaan.
- Zwartstreepbotia (Ambastaia nigrolineata), uit Laos en Yunnan.
- Regenbooglabeo (Epalzeorhynchos frenatum), één exemplaar per bak.
- Roodstaartrasbora (Rasbora borapetensis), een rustige school voor het middenwater.
- Schaarstaartrasbora (Rasbora trilineata), met de karakteristieke zwart-witte staartpunten.
- Espei-rasbora (Trigonostigma espei), uit Zuidoost-Thailand en Cambodja.
- Parelmoerdanio (Danio albolineatus), snel en glanzend, ideaal voor de stroming.
- Siamese vijfbandbarbeel (Puntius brevis), een kleine barbeel uit heldere en stilstaande delen.
- Gevlekte bladvis (Nandus nandus), een bladvis die stil tussen de oeverplanten jaagt; bij kleine vissen een risico.
- Roodoogkogelvis (Carinotetraodon lorteti), klein maar vinbijtend; alleen in een eigen soortbak.
Zone 3: overstroomde velden en rijstvelden
Als de moesson de rivier buiten haar oevers duwt, ontstaat een tijdelijke wereld van ondiep, warm water vol grassen, waterplanten en ondergelopen struiken. Het water is daar stil, warm en verrassend helder zodra het slib bezonken is. Zuurstof is overdag ruim aanwezig door de planten, maar ’s nachts kan het tekort raken. Labyrintvissen hebben daar geen last van: zij happen lucht aan het oppervlak.
Waterwaarden overstroomde velden
Temperatuur 26 tot 32 °C, pH 6,0 tot 7,5, GH 2 tot 8 °dGH, geleidbaarheid 50 tot 200 µS/cm. Stilstaand, helder tot licht groen, rijk aan planten.
Vissen van de overstromingsvlakte:
- Maanlichtgoerami (Trichopodus microlepis), zilverig en rustig.
- Gestippelde goerami (Trichopodus trichopterus), de klassieke blauwe goerami.
- Slangenhuidgoerami (Trichopodus pectoralis), wordt ruim 20 cm.
- Kussende goerami (Helostoma temminckii), groot en filterend; voor ruime bakken.
- Smaragdkempvis (Betta smaragdina), een wilde kempvis uit Noordoost-Thailand en Laos.
- Siamese kempvis, wildvorm (Betta splendens), de stamvorm van de gekweekte kempvis.
- Dwergknorrepot (Trichopsis pumila), klein en hoorbaar knorrend.
- Knorrende goerami (Trichopsis vittata), iets groter en net zo vocaal.
- Klimbaars (Anabas testudineus), robuust en roofzuchtig, kan over land kruipen.
- Staartvlekrasbora (Boraras urophthalmoides), een minirasbora van ondiepe, plantenrijke plekken.
- Aziatische rijstvis (Oryzias minutillus), een van de kleinste rijstvisjes, typisch voor rijstvelden.
Inrichting
Kies eerst een zone, en richt de bak daarop in. Een botiabak met harde stroming en een rustige goeramibak vol drijfplanten in één aquarium combineren, levert een compromis op dat geen van beide zones recht doet.
Zand en grind
Voor de hoofdstroom en zijrivieren: fijn, rond rivierzand van 0,3 tot 1 mm. Botia’s en stekelalen woelen en graven de hele dag; scherp grind beschadigt hun baarddraden en huid. In de stroombaan mag wat rond grind liggen. Voor de overstroomde velden kies je donker zand met wat leem of een voedingsbodem eronder, zodat de planten goed wortelen.
Stenen
Ronde rivierkeien en vlakke, verweerde platen, opgestapeld tot holtes en spleten. Botia’s slapen graag dicht op elkaar in nauwe kieren; elk dier moet een plek kunnen vinden. Zet stapels altijd op de bodemplaat en niet op het zand, want gravende botia’s ondergraven ze anders.
Hout
In de hoofdstroom liggen ondergespoelde stammen en dikke takken; een of twee grote wortels zijn genoeg. In de overstroomde velden gebruik je juist veel fijne takjes en wortels, als nagebootst ondergelopen struikgewas.
Planten per zone
In de hoofdstroom zelf groeit bijna niets. Gebruik daar alleen planten die op steen of hout groeien. In de zijrivieren en vooral in de overstroomde velden is de keuze ruim:
- Downoi (Pogostemon helferi), van rotsige oevers in Thailand en Myanmar.
- Rondbladige rotala (Rotala rotundifolia), een stengelplant van moerassige oevers.
- Javavaren (Microsorum pteropus), op hout of stenen in de stroming.
- Javamos (Taxiphyllum barbieri), in de luwte achter stenen.
- Reuzenwaterkelk (Cryptocoryne crispatula var. balansae), lange, gekreukte bladeren die met de stroming meebewegen.
- Witte waterkelk (Cryptocoryne albida), uit stromende beken in Thailand en Myanmar.
- Langbladige barclaya (Barclaya longifolia), uit Thaise en Birmese beken.
- Thaise blyxa (Blyxa aubertii), van ondiepe velden en rijstvelden.
- Rijstveldkruid (Limnophila aromatica), een geurige stengelplant die in Thailand en Vietnam ook gegeten wordt.
- Kleine Limnophila (Limnophila sessiliflora), fijn vertakt, voor de achtergrond.
- Hydrilla (Hydrilla verticillata), dicht groeiend in stilstaand water.
- Ottelia (Ottelia alismoides), met brede, doorschijnende bladeren.
- Indische watervaren (Ceratopteris thalictroides), drijvend of geworteld.
- Witte watergentiaan (Nymphoides indica), drijfbladen voor schaduw.
- Kleine waterlelie (Nymphaea pubescens), voor ondiepe velden.
- Waterspinazie (Ipomoea aquatica), als oeverplant die over het water kruipt; mooi in een open bak.
- Kroosvaren (Azolla pinnata) en vlotvaren (Salvinia cucullata), als drijfdek boven de goerami’s.
Drie samenstellingen voor drie zones
- Stroombank in een zijrivier (vanaf 100 cm, ca. 200 liter): 10 dwergbotia’s, 15 roodstaartrasbora’s, 10 parelmoerdanio’s en 1 regenbooglabeo.
- Rotsige hoofdstroom (vanaf 150 cm, ca. 400 liter): 8 zilverbotia’s of 6 Morlets botia’s, 15 schaarstaartrasbora’s, 5 Siamese algeneters en 2 pauwoog-stekelalen.
- Overstroomd rijstveld (vanaf 80 cm, ca. 120 liter): 1 man en 3 vrouwen maanlichtgoerami, 8 dwergknorrepotten en 20 staartvlekrasbora’s.
- Kempvisveld (vanaf 60 cm, ca. 60 liter): 1 man en 2 vrouwen smaragdkempvis met 15 espei-rasbora’s, dicht beplant en met drijfplanten.
Voorbeeldopzet: zijrivier van 120 cm
Een bak van 120 x 45 x 50 cm, ruim 250 liter. Kraanwater met een GH rond 8 en een pH van 7,2 is hier prima; wie zachter water heeft, hoeft niets aan te passen. De temperatuur staat op 25 °C.
Over de hele bodem ligt vier centimeter fijn, licht beige rivierzand. Rechts achter is een stapel van ronde keien en twee vlakke leistenen op elkaar gezet, direct op de bodemplaat, met spleten waarin de botia’s slapen. Links achter steekt een grote mangrovewortel schuin omhoog, met javavaren en javamos erop. Voor de stenen staan groepen Cryptocoryne albida en downoi, langs de achterruit een rij Cryptocoryne crispatula var. balansae en rondbladige rotala.
De techniek moet sterk zijn: een buitenfilter van 1500 liter per uur, met de uitstroom via een sproeibuis langs de achterruit, en een stromingspomp van 3000 liter per uur rechts voorin die het water van rechts naar links over de stenen stuurt. Licht: een ledbalk van middelmatige sterkte, negen uur per dag.
Bezetting: 10 dwergbotia’s, 15 roodstaartrasbora’s, 10 parelmoerdanio’s, 3 Siamese algeneters en 1 regenbooglabeo. Plaats de labeo als laatste, zodat hij geen territorium claimt voordat de anderen hun plek hebben. Ververs wekelijks 30 procent en hevel daarbij het voerresten van tussen de stenen weg; botia’s zijn gevoelig voor nitraat.
