Malawimeer biotoopaquarium: de rotskust nabootsen

Malawimeer biotoop onderwater, rotskust met cichliden

Wie bij Nkhata Bay of rond de eilanden van Likoma en Chizumulu zijn hoofd onder water steekt, kijkt in een wereld van licht en steen. Het water is zo helder dat je de rotsblokken tien, soms twintig meter diep ziet doorlopen. Elke steen is bedekt met een fluweelachtige laag algen, en daaroverheen krioelen honderden cichliden in blauw, geel, oranje en zwart. Ieder mannetje bewaakt zijn eigen spleet, elk vrouwtje graast schokkerig langs de rots. Er staat geen plant, er ligt geen tak: alleen steen, zand en kleur.

Het Malawimeer (in Mozambique en Tanzania Lago Niassa en Ziwa Nyasa genoemd) ligt in de zuidelijke tak van de Oost-Afrikaanse riftvallei. Het meer is bijna 580 kilometer lang, tot zo’n 80 kilometer breed en ruim 700 meter diep. Alleen de bovenste laag bevat zuurstof; daaronder ligt een dode, zuurstofloze waterkolom. Al het leven speelt zich dus af langs de randen: in de ondiepe kustzone en in het open water erboven.

Langs die kust wisselen twee landschappen elkaar af. De rotskust bestaat uit afgeronde granietblokken, van voetbalgrootte tot huizenformaat, opgestapeld tot ver onder water. Daartussen liggen zandbaaien met open, lichte vlakten, losse stenen en hier en daar een veld Vallisneria. Van mei tot augustus waait de zuidoostelijke mwera-wind, die golven over het meer jaagt en de bovenlaag mengt. In het regenseizoen (november tot april) voeren rivieren slib aan en wordt het water bij de monding tijdelijk troebeler, maar langs de rotskust blijft het zicht vrijwel altijd uitzonderlijk. Het tropische zonlicht dringt diep door en voedt de aufwuchs: de mat van algen, diatomeeën en micro-organismen waarvan de mbuna leven.

Helder, basisch en vooral stabiel

Temperatuur24 tot 28 °C aan het oppervlak; in het aquarium 24 tot 26 °C
pH7,7 tot 8,6
GHIn het meer circa 4 tot 6 °dGH; in het aquarium 8 tot 15 °dGH prima
KHIn het meer circa 6 tot 8 °dKH; in het aquarium 6 tot 12 °dKH
GeleidbaarheidCirca 210 tot 260 µS/cm
StromingMatig, met golfslag en veel beweging aan het oppervlak
HelderheidKristalhelder, zicht tot 20 meter langs de rotskust

Opvallend: het Malawimeer is minder hard dan vaak wordt gedacht. Wat het water kenmerkend maakt, is de combinatie van een behoorlijke bufferende werking (KH) en een basische pH die het hele jaar nauwelijks schommelt. Het meer is enorm, de verdamping is groot en de aanvoer van regen- en rivierwater relatief klein. Daardoor concentreren mineralen zich langzaam en blijft de chemie over decennia vrijwel gelijk.

In het aquarium is stabiliteit dus belangrijker dan het precies naspelen van de GH. In grote delen van Nederland is leidingwater met een pH rond 8 en een KH van 6 tot 10 direct bruikbaar. Bij zacht leidingwater helpt koraalgruis of aragoniet in het filter, of een Malawizout dat zowel KH als GH verhoogt. Mbuna-bakken worden dicht bezet en de vissen eten de hele dag, dus ververs wekelijks 30 tot 50 procent. Houd het nitraat onder de 25 mg/l: Malawicichliden zijn robuust, maar chronisch vervuild water kost op termijn kleur en weerstand.

De bewoners van rots en zand

Het Malawimeer herbergt naar schatting 700 tot 1000 cichlidesoorten, vrijwel allemaal endemisch. Voor het aquarium is de belangrijkste splitsing die tussen de mbuna (rotsbewoners) en de non-mbuna: de pauwoogcichliden en de haplochromines of ‘haps’ van zand en open water. Ze leven in de natuur vaak op een paar meter van elkaar, maar hun gedrag en voedsel verschillen zo sterk dat je ze in een aquarium beter niet mengt.

Mbuna van de rotskust

Pauwoogcichliden en haps van het zand

Twee vuistregels gelden voor elke Malawibak: houd per soort één mannetje met drie tot vier vrouwtjes, en combineer geen soorten met gelijke kleur en vorm. Verwante cichliden kruisen in het aquarium gemakkelijk, en gelijkende mannetjes zien elkaar als rivaal.

Samenstellingen die werken

1. Rustige mbunabak (vanaf 120 cm, circa 240 liter)
1 mannetje en 4 vrouwtjes gele Labidochromis, 12 demasoni (gemengd), 1 mannetje en 3 vrouwtjes afra. Geel, blauw en blauw-zwart gestreept zijn duidelijk verschillend, en de soorten benutten verschillende lagen van de rots.

2. Kleurrijke mbunabak (vanaf 150 cm, circa 400 liter)
1 mannetje en 4 vrouwtjes rode zebra, 1 mannetje en 4 vrouwtjes Trewavas’ schraapbek, 1 mannetje en 3 vrouwtjes maingano, 1 mannetje en 4 vrouwtjes gele Labidochromis. Eventueel 3 Synodontis njassae op de bodem.

3. Pauwoogbak (vanaf 150 cm, circa 400 liter)
Telkens 1 mannetje en 3 vrouwtjes keizerin-pauwoogcichlide, Grants pauwoogcichlide en nacht-pauwoogcichlide. Kies duidelijk verschillende kleurvormen en koop bij voorkeur vissen van bekende vindplaatsen. Vrouwtjes van Aulonocara lijken sterk op elkaar: let goed op bij het bijkopen.

4. Haps en utaka’s (vanaf 180 cm, circa 550 liter)
1 mannetje en 4 vrouwtjes Kadango-cichlide, 1 mannetje en 3 vrouwtjes red empress, 1 mannetje en 3 vrouwtjes electric blue, aangevuld met een pauwoogsoort. Veel open zwemruimte en enkele grote steenpartijen.

Inrichting: zand, granieten keien en bijna geen groen

Bodem

Kies fijn, licht zand met een korrel van 0,5 tot 1,5 mm. Pauwoogcichliden en haps nemen happen zand en zeven het door hun kieuwen op zoek naar ongewervelden; grof grind beschadigt ze. Mbuna graven graag kuilen onder stenen. Een laag van vijf tot zeven centimeter is voldoende. Koraalzand ziet er te wit uit en lost op termijn op; gewoon kwartszand oogt natuurlijker.

Stenen

Dit is het hart van de bak. Gebruik afgeronde stenen van graniet, gneis of grote rivierkeien in grijs en beige, liefst een paar soorten en maten door elkaar. Bouw voor mbuna een rotspartij tot vlak onder het oppervlak, met spleten waar een vis net in past en doorgangen waar vissen achter elkaar door kunnen. Plaats de onderste stenen op een bodemplaat of op eggcrate direct op het glas en vul pas daarna het zand eromheen: graven onder een steenstapel is in een Malawibak geen theorie maar zekerheid. Voor een pauwoogbak werk je met losse rotsgroepen en veel open zand. Lava, gelaagde leisteen en kalkrijke ‘holey rock’ kunnen technisch, maar passen niet bij het beeld van de gladde granietkust.

Hout

In het meer zie je af en toe een aangespoelde boomstam bij een riviermonding, maar in het biotoop speelt hout geen rol. Laat het weg; het verzuurt bovendien licht het water.

Planten

De rotskust is vrijwel plantloos: het licht is er sterk genoeg, maar mbuna grazen alles kaal en er is geen bodem om in te wortelen. In de zandbaaien en bij riviermondingen groeien wel waterplanten, en daar kun je je op baseren. Bedenk dat mbuna zachte planten opeten en dat pauwoogcichliden planten loswoelen. Realistische opties, van biotoopecht naar compromis:

  • Vallisneria spiralis (in Afrika vaak als Vallisneria aethiopica beschreven), dé plant van de Malawibaaien; vormt velden in het zand.
  • Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum), groeit wereldwijd en ook in het meer; drijvend of losjes in het zand.
  • Fonteinkruid (Potamogeton schweinfurthii), komt voor in beschutte baaien; zelden in de handel.
  • Nimfkruid (Najas-soorten), fijne stengels in ondiep zand.
  • Kranswier (Chara-soorten), een alg die als plant oogt en op zandvlakten voorkomt.
  • Aufwuchs zelf: laat op de achterwand en de stenen bewust een algenlaag groeien. Dat is de meest biotoopechte ‘begroeiing’ die er is.
  • Dwergvallisneria (Vallisneria nana), uit Australië maar in uiterlijk een goede vervanger voor kleinere bakken.
  • Speerblad (Anubias barteri var. barteri), West-Afrikaans; hard blad dat mbuna laten staan.
  • Dwergspeerblad (Anubias barteri var. nana), vastgezet in spleten tussen de stenen.
  • Afrikaanse uienplant (Crinum calamistratum), taai en wordt zelden gegeten.
  • Afrikaanse watervaren (Bolbitis heudelotii), op steen in de filterstroming.
  • Javavaren (Microsorum pteropus), Aziatisch, maar een van de weinige planten die vrijwel alle cichliden overleeft.
  • Watersla (Pistia stratiotes) drijft in de natuur in rustige baaien, maar staat op de EU-lijst van invasieve exoten en mag hier niet worden gehouden of verhandeld. Kies voor schaduw liever hoornblad aan het oppervlak.
  • Langs de oever: riet (Phragmites) en lisdodde (Typha), bruikbaar in een open bak of paludarium.

Voorbeeldopzet: een stukje Chizumulu in de woonkamer

Bak: 150 x 50 x 60 cm, circa 450 liter, met een donkere of steenkleurige achterwand.

Bodem: eggcrate op het glas, daarop 6 cm licht kwartszand van 0,5 tot 1 mm.

Decor: ongeveer 120 tot 150 kilo afgeronde granietkeien. Een grote rotspartij over de linkerhelft tot vlak onder het wateroppervlak, een tweede kleinere stapel rechts, en daartussen een open zandstrook. Zorg voor tientallen spleten op verschillende hoogten, zodat elk mannetje een eigen basis heeft en uit het zicht van de ander kan blijven.

Planten: een veld Vallisneria spiralis in de zandstrook achterin, een paar Anubias in rotsspleten en een bosje hoornblad aan het oppervlak.

Bezetting: samenstelling 2 hierboven: 1/4 rode zebra, 1/4 Trewavas’ schraapbek, 1/3 maingano, 1/4 gele Labidochromis en 3 Synodontis njassae. Voer plantaardig: spirulina-, algen- en groentevoer als basis, met mate kleine kreeftjes voor de Labidochromis.

Techniek: een buitenfilter of sump met een omloop van vijf tot zes keer de bakinhoud per uur, met koraalgruis in één van de manden. Een extra stromingspomp richting het oppervlak voor golfslag en zuurstof. Verlichting fel en wit (circa 6500 K), acht tot tien uur per dag; algengroei op de stenen is gewenst. Verwarming op 25 °C.

Waterwaarden: pH 7,8 tot 8,4, KH 8 tot 10, GH 10 tot 14, nitraat onder 25 mg/l. Wekelijks 40 procent verversen met water van dezelfde temperatuur en hardheid.