Aquariumplanten: de complete gids voor een groen aquarium

Aquariumplanten maken van een glazen bak een levend stukje natuur. In deze gids lees je welke planten makkelijk zijn voor beginners, hoe je ze plaatst, hoeveel licht, CO2 en voeding ze nodig hebben en hoe je de meest voorkomende problemen oplost.

Waarom planten in je aquarium?

Planten zijn veel meer dan decoratie. Ze nemen voedingsstoffen zoals nitraat, fosfaat en ammonium op die anders door algen gebruikt zouden worden. Een goed groeiende beplanting is daarom een van de beste manieren om algen te voorkomen. Daarnaast bieden planten schuilplaatsen voor schuwe vissen, jongen en garnalen, en vormen ze een oppervlak waarop nuttige bacteriën en micro-organismen leven.

Overdag produceren planten zuurstof via fotosynthese. Houd er wel rekening mee dat ze ’s nachts, net als vissen, zuurstof verbruiken. In een zwaar beplant aquarium met weinig oppervlaktebeweging kan het zuurstofgehalte tegen de ochtend dus juist laag zijn. Lees meer over de signalen daarvan in waarom vissen naar lucht happen.

Tot slot zorgen planten voor rust. Veel vissoorten komen uit dichtbegroeide wateren en laten in een beplante bak natuurlijker gedrag en mooiere kleuren zien. Wie een biotoopaquarium inricht, kiest planten die ook echt in dat gebied voorkomen. Op de plantenpagina’s van AquaKompas vind je soorten per werelddeel.

Makkelijke aquariumplanten voor beginners

Een beginnersplant moet tegen een stootje kunnen: weinig licht, geen extra CO2, wisselende waterwaarden en een houder die nog aan het leren is. De onderstaande soorten voldoen daar ruim aan.

Plant Plek Groei Waarom geschikt
Dwergspeerblad (Anubias nana) Op hout of steen, voorgrond Zeer langzaam Vrijwel onverwoestbaar, wordt niet gegeten door de meeste vissen
Javavaren Op hout of steen Langzaam Weinig licht nodig, verdraagt veel watertypes
Javamos Op hout, steen of los Gemiddeld Ideaal voor garnalen en jongen
Cryptocoryne wendtii Voor- of middengrond Langzaam Groeit goed bij weinig licht, wortelt stevig
Indische waterster Achtergrond Snel Neemt veel voeding op, goed tegen algen
Dwergvallisneria Achtergrond Gemiddeld tot snel Vormt via uitlopers snel een groen gordijn
Grof hoornblad Los drijvend of geplant Snel Heeft geen wortels nodig, sterke concurrent van algen

Begin bij voorkeur met een mix van langzame en snelle groeiers. De snelle soorten nemen in een nieuw aquarium direct veel voedingsstoffen op, terwijl de langzame soorten op termijn het vaste raamwerk vormen. Meer tips voor de opstartfase vind je in zo start je succesvol een aquarium en de gids aquarium beginnen.

Planten op hout en steen: Anubias, Javavaren en mos

Een aparte groep planten groeit in de natuur niet in de bodem, maar op rotsen en boomwortels langs beekjes. Deze epifyten hebben een wortelstok (rizoom) die aan de lucht of het water moet blijven blootstaan. Begraaf je het rizoom van een Anubias of Javavaren in de bodem, dan gaat het vaak rotten.

Zo bevestig je epifyten

  1. Kies een plek op hout of steen waar water langs stroomt maar de plant niet constant in de volle lamp staat.
  2. Bind de plant vast met dun visdraad of katoenen draad, of zet hem vast met een druppel cyanoacrylaatlijm (gel) op het rizoom. Gebruik lijm spaarzaam en alleen op een droog stukje.
  3. Na enkele weken hechten de wortels zich vast. Visdraad kun je dan verwijderen; katoen vergaat vanzelf.

Bekende soorten zijn het speerblad (Anubias barteri), de Afrikaanse watervaren (Bolbitis) en Bucephalandra. Bolbitis groeit het best in stromend water, wat hem een logische keuze maakt voor een West-Afrikaanse regenwoudbeek of de Congorivier.

Mossen zoals javamos en het Europese bronmos kun je op dezelfde manier vastbinden. Mos vangt vuil, dus spoel het af en toe uit tijdens het onderhoud.

Let op bij Anubias: door de zeer langzame groei blijven bladeren lang zitten. Bij veel licht krijgen ze daardoor vaak algen, zoals penseelalg. Plaats Anubias liever in de schaduw van hout of hogere planten. Zie ook penseelalgen aanpakken.

Voorgrond, middengrond en achtergrond

Een aquarium oogt diep en rustig als je planten in lagen opbouwt: laag vooraan, hoog achteraan. Zo blijft er vooraan zwemruimte en zie je alle planten goed.

Voorgrond

Voorgrondplanten blijven laag en vormen soms een tapijt. Makkelijke opties zijn dwergpijlkruid en Lilaeopsis. Echte tapijtplanten zoals Glossostigma vragen meestal veel licht en CO2 en zijn niet geschikt om mee te beginnen.

Middengrond

Hier staan rozetplanten en blikvangers: Cryptocoryne, Downoi, Anubias op hout en kleinere zwaardplanten. Een solitaire plant zoals de tijgerlotus of de Afrikaanse uienplant trekt de aandacht naar één punt.

Achtergrond

Achteraan staan hoge en snelgroeiende planten die de techniek verbergen. Denk aan Amazonezwaardplant, Vallisneria, Rotala rotundifolia, Ludwigia repens, Bacopa en Cabomba. Rode soorten zoals Alternanthera reineckii en rode cabomba kleuren pas echt bij sterk licht en goede voeding.

Drijfplanten

Drijfplanten halen CO2 uit de lucht en hebben direct toegang tot het licht. Daardoor groeien ze vaak sneller dan ondergedoken planten en nemen ze veel voedingsstoffen op. Dat maakt ze tot een effectief middel tegen algen en tegen een hoog nitraatgehalte.

Drijfplanten temperen het licht, wat schuwe vissen uit zwartwater zoals in de Rio Negro waarderen. Laat ze echter niet het hele oppervlak bedekken: planten eronder krijgen dan te weinig licht en de gasuitwisseling aan het oppervlak neemt af. Schep wekelijks een deel weg.

Licht

Licht is de motor van plantengroei. Hoeveel licht nodig is, hangt af van de soorten. Anubias, Javavaren, mossen en Cryptocoryne groeien bij weinig licht. Stengelplanten met rode bladeren en tapijtplanten vragen veel meer.

Belichtingsduur

Een verlichtingsduur van ongeveer 6 tot 8 uur per dag is voor de meeste aquaria voldoende. Langer laten branden levert de planten weinig extra op, maar geeft algen wel meer kans. Gebruik een tijdschakelaar of een slimme lamp zodat het ritme constant blijft; zie ook smart aquariumtechnologie.

Intensiteit en spectrum

Wattages zeggen bij LED weinig. Fabrikanten geven steeds vaker PAR-waarden op: de hoeveelheid licht die planten kunnen gebruiken. Als ruwe richtlijn geldt dat makkelijke planten het prima doen met licht dat in de categorie laag tot gemiddeld valt. Bij een sterke lamp is het verstandig de intensiteit te dimmen tot de rest (CO2 en voeding) op orde is. Een spectrum dat wit oogt met wat extra rood laat planten natuurlijk en kleurrijk uitkomen.

Vuistregel: licht, CO2 en voeding moeten in balans zijn. Meer licht zonder meer CO2 en voeding leidt bijna altijd tot algen, niet tot betere groei.

CO2

Koolstof is de bouwsteen van iedere plant. In een gewoon aquarium komt CO2 uit de ademhaling van vissen en uit afbraakprocessen in de bodem, maar dat is weinig. Voor een bak met makkelijke planten en gematigd licht is extra CO2 niet nodig.

Wil je snelgroeiende stengelplanten, rode soorten of een tapijt, dan maakt CO2-toevoeging een groot verschil. In de hobby wordt vaak een doel van ongeveer 15 tot 25 mg/l aangehouden; boven 30 mg/l wordt het riskant voor vissen. Een drop checker met indicatorvloeistof geeft een indicatie: groen betekent ongeveer goed, blauw te weinig, geel te veel.

  • Drukfles met reduceerventiel: het meest stabiel en per gram het goedkoopst.
  • Gistsystemen: goedkoop om te starten, maar de productie schommelt.
  • Vloeibare koolstof: een alternatief op basis van glutaaraldehyde. Sommige planten (zoals Vallisneria en Riccia) en garnalen zijn er gevoelig voor; volg altijd de gebruiksaanwijzing.

Let op: te veel CO2 is gevaarlijk voor vissen. Zet de CO2 ’s nachts uit of koppel hem aan de verlichting en houd het wateroppervlak in beweging. Hap- en hijggedrag ’s ochtends is een alarmsignaal. CO2 verlaagt ook de pH; meer daarover lees je in de gids waterwaarden in het aquarium.

Voeding: bodem en vloeibare mest

Planten hebben macronutriënten nodig (stikstof, fosfor, kalium) en micronutriënten zoals ijzer, mangaan en magnesium. Visvoer en vissenpoep leveren een deel, maar zelden alles.

Voedingsbodem

Wortelende planten zoals zwaardplanten, Cryptocoryne en Vallisneria halen het grootste deel van hun voeding via de wortels. Een voedingsrijke onderlaag of een speciale aquasoil helpt bij de start. Na verloop van tijd raakt die bodem uitgeput; dan kun je voedingstabletten of kleibolletjes bij de wortels drukken. Voorkom dat de bodem dichtslibt en zuurstofloos wordt; lees hierover waarom een aquarium naar rotte eieren ruikt.

Vloeibare mest

Stengelplanten, epifyten en drijfplanten nemen voeding vooral via het blad op uit het water. Een vloeibare volledige mest of een ijzerhoudende mest vult dit aan. Doseer volgens de verpakking en pas aan op wat je ziet: bij gele bladeren of glazige nieuwe scheuten is er iets tekort, bij een snelle toename van algen is er mogelijk te veel of is het licht te sterk.

Type plant Voornaamste opname Beste voeding
Zwaardplanten, Cryptocoryne, Vallisneria Wortels Voedingsbodem, tabletten
Stengelplanten Blad en wortels Vloeibare mest, eventueel bodem
Anubias, Javavaren, mos Blad en hechtwortels Vloeibare mest
Drijfplanten Hangende wortels in het water Vloeibare mest

Regelmatig water verversen voorkomt dat bepaalde stoffen ophopen en houdt de balans stabiel.

Planten planten en vermeerderen

Voorbereiden

Planten uit de winkel staan vaak in een potje met steenwol. Verwijder het potje en de steenwol voorzichtig en knip beschadigde wortels en bladeren weg. Spoel de plant af om slakken en eitjes zoveel mogelijk te verwijderen; anders kan een slakkenplaag het gevolg zijn. In-vitroplanten uit een bekertje zijn vrij van slakken en algen.

Planten in de bodem

  1. Gebruik een plantenpincet en druk de wortels schuin de bodem in.
  2. Zet stengelplanten per stengel of in kleine groepjes, met wat ruimte ertussen zodat de onderste bladeren licht krijgen.
  3. Laat bij rozetplanten de kroon (het punt waar de bladeren uitkomen) net boven de bodem.
  4. Epifyten bind je vast, zoals hierboven beschreven.

Vermeerderen

  • Stengelplanten: knip de top af en plant die opnieuw. De onderkant loopt meestal weer uit met zijscheuten.
  • Uitlopers: Vallisneria, Sagittaria en Cryptocoryne maken uitlopers. Laat ze wortelen en knip ze dan los.
  • Rizoomplanten: deel het rizoom van Anubias of Bucephalandra met een scherpe schaar, met minstens een paar bladeren per deel.
  • Adventiefplantjes: Javavaren vormt jonge plantjes op de bladeren en zwaardplanten soms aan een bloeistengel. Haal ze los zodra ze eigen wortels hebben.

Problemen: smelten, gele bladeren en algen

Smelten

Vooral Cryptocoryne staat erom bekend dat bladeren na verplaatsing of een plotselinge verandering van waterwaarden glazig worden en wegrotten. Ook planten die in de kwekerij boven water (emers) zijn gekweekt, verliezen hun bladeren vaak bij de overgang naar onder water. Haal rottende bladeren weg en laat de wortels staan: meestal loopt de plant binnen enkele weken weer uit.

Gele en doorschijnende bladeren

Symptoom Mogelijke oorzaak
Oude bladeren gelen, nieuwe groeien normaal Tekort aan stikstof of kalium
Nieuwe bladeren bleek of geel met groene nerven Tekort aan ijzer of andere micronutriënten
Kleine gaatjes in bladeren Vaak kaliumtekort, soms vraat door vissen of slakken
Onderste bladeren van stengelplanten vallen af Te weinig licht onderin, planten te dicht op elkaar
Rizoom wordt zacht en bruin Rizoom begraven of beschadigd

Verander niet alles tegelijk. Pas één factor aan en kijk enkele weken naar de nieuwe groei; oude bladeren herstellen meestal niet.

Algen

Algen zijn een signaal dat licht, CO2 en voeding niet in balans zijn of dat er veel afval in het water zit. Vaak helpt een combinatie van minder lang licht, meer (snelgroeiende) planten en consequent onderhoud. Per algensoort vind je oplossingen in:

Plantenetende vissen kunnen ook voor schade zorgen. Kies je visbestand daarom mede op basis van je beplanting; zie aquariumvissen kiezen en welke vissen passen bij elkaar.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de makkelijkste aquariumplanten?

Anubias, Javavaren, javamos, Cryptocoryne wendtii en grof hoornblad zijn het meest vergevingsgezind. Ze groeien bij weinig licht en zonder extra CO2.

Heb ik CO2 nodig voor aquariumplanten?

Voor makkelijke soorten bij gematigd licht niet. CO2 wordt pas echt belangrijk bij veel licht, tapijtplanten en veeleisende rode stengelplanten.

Hoe lang moet het licht aan?

Voor de meeste aquaria is ongeveer 6 tot 8 uur per dag voldoende. Langer geeft vooral algen meer kans.

Waarom smelt mijn Cryptocoryne?

Meestal door verplaatsing of een plotselinge verandering in het water. Laat de wortels zitten; de plant loopt meestal binnen enkele weken weer uit.

Mag je Anubias in de bodem planten?

De wortels mogen in de bodem, maar het rizoom niet. Een begraven rizoom gaat vaak rotten. Bevestig de plant liever op hout of steen.

Helpen planten tegen algen?

Ja. Goed groeiende planten, vooral snelle groeiers en drijfplanten, concurreren met algen om voedingsstoffen. Ze zijn geen wondermiddel als licht en onderhoud niet op orde zijn.

Verder lezen